Nihilistyczne próby demonizowania natury w twórczości Fiodora Dostojewskiego

Eugeniusz Sadziński

Abstrakt

Autor artykułu przedstawia obecną u nihilisty Fiodora Dostojewskiego wizję natury i miejsca człowieka w niej, ze szczególnym uwzględnieniem podejmowanych przez pisarza prób jej demonizowania. Szkic nie jest natomiast głosem w dyskusji dotyczącej pojęcia nihilizmu ani też nie omawia wszystkich aspektów nihilizmu w twórczości Dostojewskiego.
W próbach demonizowania natury nihilista może podążać dwiema drogami. W pierwszej z nich punkt wyjścia stanowi mechanistyczna wizja przyrody oraz uznanie absurdalności położenia istoty świadomej w tak ujmowanym świecie; co rodzi w nim odruch oburzenia i protestu. Sprzeciw ten z kolei generuje „pocieszną” myśl o demoniczności natury. W drugiej z dróg demoniczność natury objawia się nihiliście w akcie bezpośredniego oglądu; budzi w nim ona uczucie wstrętu i rodzi odruch odrzucenia. Powstały w ten sposób jej obraz poddaje następnie racjonalnej obróbce, dzięki czemu zyskuje on walor słuszności, powab powszechności i otwartości na świat. Nie wolno jednak zapominać, że ten obraz nie jest bynajmniej owocem tzw. przyrodzonych władz poznawczych nihilisty, lecz irracjonalnej warstwy jego osobowości. Autor szkicu wskazuje takie postawy bohaterów Dostojewskiego oraz omawia konsekwencje ich przyjęcia.

Słowa kluczowe: nihilizm, nihilista, natura, świadome „ja”, demonizacja natury
References

Bachtin M., Problemy poetyki Dostojewskiego, tłum. N. Modzelewska, Warszawa 1970.

De Martino E., Ziemia zgryzoty, tłum. W. Marucha, Warszawa 1971.

Dehnel P., Friedrich H. Jacobi problem nihilizmu, „Przegląd Filozoficzno-Literacki” 2010, nr 2 (27).

Dostojewska A., Wspomnienia, tłum., posł. Z. Podgórzec, Warszawa 1974.

Dostojewski F., Biesy, tłum. T. Zagórski, Z. Podgórzec, Warszawa 1977.

Dostojewski F., Bracia Karamazow, tłum. A. Wat, cz. I i II, cz. III IV, Warszawa 1970.

Dostojewski F., Dziennik pisarza, tłum. M. Leśniewska, t. 2, Warszawa 1982.

Dostojewski F., Idiota, tłum. J. Jędrzejewicz, Warszawa 1977.

Dostojewski F., Notatki podziemia [w:] tegoż, Gracz. Opowiadania 1862–1869, tłum. G. Karski, Warszawa 1964.

Dostojewski F., Potulna [w:] tegoż, Opowieści fantastyczne, tłum., wyb., posł. M. Leśniewska, Kraków 1988.

Dostojewski F., Skrzywdzeni poniżeni, tłum. W. Broniewski, Warszawa 1957.

Dostojewski F., notatników, tłum. Z. Podgórzec, Warszawa 1979.

Dostojewski F., Zbrodnia kara [w:] tegoż, Dzieła wybrane, tłum. Cz. Jastrzębiec-Kozłowski, t. 1, Warszawa 1987.

Gadacz T. SP, Myślenie wnętrza nihilizmu, „Znak” 1994, nr 6 (496).

Grossman L., Dostojewski, tłum. S. Pollak, Warszawa 1968.

Jonas H., Religia gnozy, tłum. M. Klimowicz, Kraków 1994.

Kołakowski L., Obecność mitu, Warszawa 2003.

Kraus W., Nihilizm – nadal aktualny?, tłum. G. Sowinski [w:] Wokół nihilizmu, red. G. Sowinski, Kraków 2001.

Kristeva J., „Martwy Chrystus” Holbeina [w:] tejże, Czarne słońce. Depresja melancholia, tłum. M.P. Markowski, R. Ryziński, wstęp M.P. Markowski, Kraków 2007.

Leeuw G. van der, Fenomenologia religii, tłum. J. Prokopiuk, Warszawa 1978.

Miłosz C., Dostojewski Sartre [w:] tegoż, Zaczynając od moich ulic, Wrocław 1990.

Miłosz C., Ziemia Ulro, Warszawa 1982.

Nietzsche F., Zapiski nihilizmie, tłum., wyb. G. Sowinski, „Znak” 1994, nr 6 (496).

Pascal B., Myśli, tłum. T. Żeleński (Boy), Warszawa 1983.

Pipes R., Rosja carów, tłum. J. Bratkiewicz, Warszawa 1990.

Rozanow W.W., Legenda Wielkim Inkwizytorze F.M Dostojewskiego, tłum. J. Chmielewski, Warszawa 2004.

Sowinski G., Zamiast posłowia: między „nihilizmem” postnihilizmem [w:] Wokół nihilizmu, red. G. Sowinski, Kraków 2001.

Tołstoj L., Spowiedź, tłum. N.N., opracował na nowo przedmową opatrzył B. Baran, Warszawa 2011.

Wasiewicz J., Oblicza nicości. dziejów nihilizmu europejskiego XIX wieku, Wrocław 2010.

Werner M., Wobec nihilizmu. Gombrowicz Witkacy, Warszawa 2009.

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie. Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line