„Przed progiem pytania”. Inspiracje „postawą religijną” presokratyków w poezji Zbigniewa Herberta

Magdalena Filipczuk

Abstrakt

Z biegiem lat powstaje coraz więcej prac dotyczących wątków religijnych i metafizycznych w poezji Zbigniewa Herberta. W artykule podejmuję próbę ukazania inspiracji Herberta sposobem ujmowania bogów przez presokratyków, którzy działali w czasach kryzysu tradycyjnie pojmowanej religii i stanęli w obliczu rozpadu dotychczasowego systemu wierzeń. Pokazuję, że Herbert często mówi w swojej poezji nie o bogach mitologicznych, lecz o bogach, do których odwoływali się pierwsi filozofowie, którzy dopiero wypracowywali pojęcia filozoficzne. W czasach, gdy wzorem narracji wciąż był Homer, pierwsi filozofowie zaczynają konstruować twierdzenia ogólne, w dużej mierze oparte na racjonalnym rozumowaniu i obserwacji, wychodzące jednak od podstawowych intuicji. Twierdzę, że podejmując próbę zobrazowania poszukiwań religijnych Herberta, warto wziąć pod uwagę obecne w tej twórczości inspiracje pytaniami oraz tym wszystkim, co składało się zarówno na owe pytania, jak i na światopogląd kosmiczno-metafizyczno-religijny formacji intelektualnej, której reprezentantami byliby Ksenofanes, Heraklit oraz w dalszej kolejności Demokryt i Anaksagoras. Filozofowie ci wykorzystywali bogów raczej jako figury retoryczne, co zauważa sam Herbert w jednym z wywiadów. Ślady presokratyków są obecne nie tylko w wypowiedziach Zbigniewa Herberta, ale także w wielu wierszach, korespondencji, jak również esejach, dramatach i prozie poetyckiej.

Słowa kluczowe: Zbigniew Herbert, wątki religijne, presokratycy, starożytna Grecja, filozofia
References

Abramowska J., Wiersze aniołami [w:] Poznawanie Herberta, wyb., wstęp A. Franaszek, red. M. Rola, t. 2, Kraków 2000.

Balbus S., Rozwiązywanie ekfrazy (Prywatna historia interpretacji jednego wiersza Zbigniewa Herberta) [w:] Kulturowe wizualizacje doświadczenia, red. W. Bolec­ki, A. Dziadek, seria: „Dziejów Form Artystycznych Literaturze Polskiej”, t. 89, Warszawa 2010.

Dodds E.R., Grecy irracjonalność, tłum. J. Partyka, Bydgoszcz 2002.

Dzień M., Esej powietrzu albo między chmurą kamieniem, „Kresy” 2000, nr 4.

Dzień M., Motywy eschatologiczne poezji Zbigniewa Herberta, t. 1, 2, Bielsko-
-Biała 2014.

Elzenberg H., Kłopot istnieniem. Aforyzmy porządku czasu, Toruń 2002.

Filipczuk M., „Trwać niewzruszenie nad ruchem elementów...”. Wątki filozofii presokratejskiej poezji Zbigniewa Herberta [w:] Pojęcia kiełkujące rzeczy. Filozoficzne inspiracje twórczości Zbigniewa Herberta, red. J.M. Ruszar, M. Filipczuk, Kraków 2010.

Fiut A., Język wiary niewiary [w:] Poznawanie Herberta, wyb., wstęp A. Franaszek, red. M. Rola, t. 1, Kraków 1998.

Gorczyńska R., Sztuka empatii. Zbigniew Herbert [w:] tejże, Portrety paryskie
Kraków 1999.

Graves R., Biała Bogini. Gramatyka historyczna mitu poetyckiego, tłum. I. Kania, Warszawa 2008.

Gutowski W., Świadek odbóstwionej wyobraźni. Sacrum chrześcijańskie poezji Zbigniewa Herberta [w:] tegoż, Wśród szyfrów transcendencji. Szkice sacrum chrześcijańskim literaturze polskiej XX wieku, Toruń 1994.

Herbert Z., Barbarzyńca ogrodzie, Warszawa 2004.

Herbert Z., Dramaty, Wrocław 1997.

Herbert Z., Elegia na odejście, Wrocław 1997.

Herbert Z., Hermes, pies gwiazda, Wrocław 1997.

Herbert Z., Król mrówek. Prywatna mitologia, Kraków 2001.

Herbert Z., Labirynt nad morzem, Warszawa 2000.

Herbert Z., Martwa natura wędzidłem, Wrocław 1995.

Herbert Z., Pan Cogito, Wrocław 1997.

Herbert Z., Raport oblężonego miasta, Wrocław 1992.

Herbert Z., Rovigo, Wrocław 1992.

Herbert Z., Wiersze zebrane, Kraków 2008.

Herbert Z., Elzenberg H., Korespondencja 1951–1966, red. B. Toruńczyk, War­szawa 2002.

Herbert Z., Miłosz C., Korespondencja, Warszawa 2006.

Jaeger W., Humanizm teologia, tłum. S. Zalewski, Warszawa 1957.

Jeager W., Paideia, tłum. M. Plezia, Warszawa 1962.

Jaeger W., Teologia wczesnych filozofów greckich, tłum. J. Wocial, Kraków 2007.

Kirk G.S., Raven J.E., Schofield M., Filozofia przedsokratejska, tłum. J. Lang, Warszawa 1999.

Lisicki P., Puste niebo Pana Cogito [w:] Poznawanie Herberta, wyb., wstęp A. Franaszek, red. M. Rola, t. 1, Kraków 1998.

Mikołajczak M., cieniu heksametru. Interpretacje wierszy Zbigniewa Herberta, Zielona Góra 2004.

Mikołajczak M., Pomiędzy końcem apokalipsą. wyobraźni poetyckiej Zbigniewa Herberta, Wrocław 2007.

Murray G., Greek Studies, Oxford 1948.

Pasierb J. ks., Rozmowa ze Zbigniewem Herbertem, „Zeszyty Literackie” 2002, nr 4.

Poeta sensu. Ze Zbigniewem Herbertem rozmawia Marek Oremus, „Itd” 1981, nr 14.

Reale G., Historia filozofii starożytnej, t. 1: Od początków do Sokratesa, tłum. I. Zieliński, Lublin 1993.

Ruszar J.M., Ból osobnego bytu. Mistyczna intuicja złuda Mai [w:] Czułość dla Minotaura. Metafizyka miłość konkretu twórczości Zbigniewa Herberta, red. J.M. Ruszar, Lublin 2005.

Ruszar J.M., Chrzest ziemi (Herbert, presokratycy Nietzsche) [w:] Portret początku wieku. Twórczość Zbigniewa Herberta – kontynuacje rewizje, red. W. Ligęza, współudział M. Cicha, Lublin 2005.

Ruszar J.M., Solidarność Galilejczykiem [w:] tegoż, Stróż brata swego. Zasada odpowiedzialności liryce Herberta, Lublin 2004.

Siemaszko P., Zmienność trwanie. eseistyce Zbigniewa Herberta, Bydgoszcz 1996.

Szczęsna J., Uwiedziony przez Boga [w:] Czytanie Herberta, red. P. Czapliński, P. Śliwiński, E. Wiegandt, Poznań 1995.

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie. Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line