Obraz getta warszawskiego w literaturze polskiej. Rekonesans

Sławomir Buryła

Abstrakt

The Image of the Warsaw Ghetto in Polish Literature: A Reconnaissance

The author of this paper provides a synthetic discussion of the image of the Warsaw Ghetto in Polish poetry, prose, and drama. The Warsaw Ghetto is the one with most literary representations among all of the ghettos that have existed in the territories that were part of the Second Polish Republic before the war. Th e scholar presents the topic in  chronological order, discussing the image of the closed Warsaw district during wartime, in the post-war era, the Stalinist period, the time from the 1950s to the 1980s, and after the year 1989. Th e most notable changes in the ghetto imagery occur after the year 1989, and are associated with the abolishment of censorship, the invasion of pop-cultural  reframings of the subject, and the debuts of writers born after the war. In his analysis the author also considers texts that do not take up the topic of the Warsaw Ghetto directly and he points to traces that open up the possibility of classifying those texts as works about the Warsaw city-beyond-the-wall.

Streszczenie:

Autor artykułu omawia syntetycznie obraz getta warszawskiego w polskiej poezji, prozie i dramacie. Ma ono najwięcej literackich realizacji spośród wszystkich gett istniejących na terenach dawnej Drugiej Rzeczpospolitej. Badacz prezentuje te tematykę w porządku chronologicznym omawiając obraz warszawskiej dzielnicy zamkniętej w czasie wojny, w epoce powojennej, stalinowskiej, od lat pięćdziesiątych do osiemdziesiątych oraz po roku 1989. Największe zmiany w obrazie getta dokonują się po roku 1989 i są związane ze zniesieniem cenzury, inwazją ujęć popkulturowych, pojawieniem się pisarzy urodzonych po wojnie. Autor poddaje refl eksji również grupę tekstów, w których tematyka warszawskiego getta nie pojawia się bezpośrednio. Wskazuje ślady, według których można klasyfi kować je jako utwory o warszawskim mieście za murem.

Słowa kluczowe: getto warszawskie, literatura polska, topika Holokaustu, historia XX wieku, Warsaw Ghetto, Polish literature, the Holocaust, history of the twentieth century
References

Baczyński K.K., Wiersze zebrane, Warszawa 2018.

Bieńkowska F., Smuga światła, Warszawa 1961.

Błoński J., Biedni Polacy patrzą na getto, Kraków 2008.

Błoński J., Biedni Polscy patrzą na getto, „Tygodnik Powszechny” 1987, nr 2.

Brandstaetter R., Bardzo krótkie i nieco dłuższe opowieści, Poznań 1984.

Brandys K., Miasto niepokonane, Warszawa 1964.

Bratny R., Kolumbowie. Rocznik 20., Warszawa 1957.

Bratny R., Ślad. Nowele, Warszawa 1946.

Bratny R., Twarde ojczyzny. Opowiadania, Warszawa 1986.

Broniewski W., Poezje, wyb., wstęp M. Józefacka, Lublin 1988.

Buryła S., Tematy (nie)opisane, Kraków 2013.

Buryła S., Wokół Zagłady. Szkice o literaturze Holokaustu, Kraków 2013.

Chomątowska B., Stacja Muranów, Wołowiec 2016.

Cichy M., Baśnie dokumentalne Hanny Krall, „Gazeta Wyborcza” 1999, nr 19.

Czeszko B., Pokolenie, Warszawa 1951.

Engelking B., Leociak J., Getto warszawskie – przewodnik po nieistniejącym mieście, Warszawa 2001.

Głowiński M., Czarne sezony, Kraków 2002.

Groński M.R., Szlemiel, Warszawa 2010.

Grupińska A., Ciągle po kole. Rozmowy z żołnierzami getta warszawskiego, Warszawa 2000.

Grynberg H., Kabaret po tamtej stronie, „Dialog” 1997, nr 8.

Grynberg H., Życie ideologiczne. Życie osobiste, Warszawa 1992.

Himilsbach J., Opowiadania zebrane, Kraków 2008.

Janusz Korczak w legendzie poetyckiej, oprac. A. Szlązakowa, Warszawa 1992.

Jesionowski J., Poszukiwany Albert Peryt, Warszawa 1983.

Jurandot J., Grodzieńska S., Miasto skazanych. 2 lata w warszawskim getcie, Dzieci getta, Warszawa 2014.

Kamieńska A., Czasy małego szczęścia, Łódź 1963.

Kobylarz R., Walka o pamięć. Polityczne aspekty obchodów rocznicy powstania w getcie warszawskim 1944–1989, Warszawa 2009.

Kotowska M., Most na drugą stronę, Warszawa 1963.

Kowalski W., Bestia, Warszawa 1951.

Krall H., Tam już nie ma żadnej rzeki, Kraków 2001.

Kulmowa J., Cykuta, Warszawa 1967.

Leociak J., Biografi e ulic. O żydowskich ulicach Warszawy. Od narodzin po Zagładę, Warszawa 2017.

Mark B., Powstanie w getcie warszawskim na tle ruchu oporu w Polsce. Geneza i przebieg, Warszawa 1953.

Mazur M., O człowieku tendencyjnym… Obraz nowego człowieka w propagandzie komunistycznej w okresie Polski Ludowej i PRL 1944–1956, Lublin 2009.

Męczeństwo i zagłada Żydów w zapiskach literatury polskiej, wyb. oprac. i wprow. I. Maciejewska, Warszawa 1988.

Molisak A., Judaizm jako los. Rzecz o Bogdanie Wojdowskim, Warszawa 2004.

Molisak A., Żydowska Warszawa – żydowski Berlin. Literacki portret miasta w pierwszej połowie XX wieku, Warszawa 2016.

Nawrocka-Dońska B., Złota czara, Warszawa 1979.

Ostachowicz I., Noc żywych Żydów, Warszawa 2012.

Otwinowski S., Wielkanoc, Kraków 1946.

Paziński P., Ptasie ulice, Warszawa 2013.

Pieśń ujdzie cało… Antologia wierszy o Żydach pod okupacją niemiecką, oprac. M.M. Borwicz, Warszawa–Łódź–Kraków 1947.

Poezja Polski walczącej 1939–1945. Antologia, t. 1–2, oprac. J. Szczawiej, Warszawa 1974.

Przymuszała B., Smugi Zagłady. Emocjonalne i konwencjonalne aspekty tekstów ofi ar i ich dzieci, Poznań 2016.

Rudniańska J., Kotka Brygidy, Żabia Wola 2007.

Rudniańska J., XY, Warszawa 2012.

Sobolewska J., Mściciel z Muranowa, „Polityka” 2012, nr 15.

Stegner J., Żydówka Noemi, Gdańsk 2010.

Stryjkowski J., Przybysz z Narbony, Warszawa 1978.

Szczygielski M., Arka czasu, czyli wielka ucieczka Rafała od kiedyś przez wtedy do teraz i wstecz, Warszawa 2013.

Szczypiorski A., Początek, Paryż 1986.

Szlenegel W., Co czytałem umarłym, oprac. I. Maciejewska, Warszawa 1977.

Szymborska W., Wołanie do Yeti, Kraków 1957.

Ślady Holokaustu w imaginarium kultury polskiej, red. J. Kowalska-Leder, P. Dobrosielski, I. Kurz, M. Szpakowska, Warszawa 2017.

Ślady obecności, red. S. Buryła, A. Molisak, Kraków 2010.

Tango łez śpiewajcie muzy. Poetyckie dokumenty Holokaustu, wstęp, wyb., oprac. B. Keff , Warszawa 2012.

Tomczok M., Czyja dzisiaj jest Zagłada? Retoryka – ideologia – popkultura, Warszawa 2017.

Tomczok M., Metonimie Zagłady. O polskiej prozie lat 1987–2012, Katowice 2013.

Wierzyński K., Poezja, oprac. M. Sprusiński, Kraków 1981.

Wittlin J., Poezje, Warszawa 1981.

Władysław Szlengel – poeta nieznany. Wybór tekstów, oprac. M. Stańczuk, Warszawa 2013.

Włodek A., Z czerwonego życiorysu Warszawy, „Życie Literackie” 1953, nr 16.

Wojdowski B., Chleb rzucony umarłym, Warszawa 1979.

Woroszylski W., Dzienniki, t. 1: 1953–1982, oprac. A. Dębska, Warszawa 2017.

Woroszylski W., Okrutna gwiazda, Warszawa 1958.

Wójcik-Dudek M., W(y)czytać Zagładę. Praktyki postpamięci w polskiej literaturze XXI wieku dla dzieci i młodzieży, Katowice 2016.

Wóycicka Z., Przerwana żałoba. Polskie spory wokół pamięci nazistowskich obozów koncentracyjnych i zagłady 1944–1950, Warszawa 2009.

Zagórski J., Poezje, Warszawa 1983.

Zahorska S., Smocza 13, Rzym 1945.

Żukowski T., Kręgiem ostrym rozdarty na pół. O niektórych wierszach K.K. Baczyńskiego z lat 1942–1943, „Teksty Drugie” 2004, nr 3.

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie. Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line