Kilka uwag na temat znajomości prawa u mówców sądowych republikańskiego Rzymu

Przemysław Kubiak

Abstrakt

Some Remarks about Orators’ Knowledge of Law in the Roman Republic


There is a prevalent view among current researchers of Roman law strongly depreciating the role of ancient orators in the development of Roman law, their social prestige, and their knowledge of law. However, this opinion, excessively generalized, does not take into consideration some dynamic changes that were taking place in the group’s contemporary society. In the Republic, a court speaker was patronus, deriving from the highest circles of the aristocracy and therefore enjoying the esteem and respect of the rest of the society. Oratory was considered one of the main virtues of a good citizen. Sometimes, because of the dominant educational system of ancient Rome and the social background of patrons, some of them were also jurists. Other patrons also knew the law very well, but not as well as iuris prudentes.  Some of them definitely had no knowledge of Roman law, and “advocates” of this sort,  have proved a nightmare for judicial systems throughout history. Gradually, even as early as Cicero’s times, a group of court speakers from the lower social stratum began to appear, who, as a rule, did not know the law and relied on the help of less significant jurists in court.

 

Słowa kluczowe: mówcy sądowi, oratorzy, retoryka, wychowanie w Rzymie, znajomość prawa, prawo rzymskie.
References

Opracowania
Bablitz L., Actors and Audience in the Roman Courtroom, New York 2007.
Bauman R.A., Lawyers in Roman Republican Politics: A Study of the Roman Jurists in their Political Setting, 316–82 BC, München 1983.
Bauman R.A., The „Leges iudiciorum publicorum” and their Interpretation in the Republic, Principate and Later Empire, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt” 1980, t. 13(II).
Bonner F.S., Education in Ancient Rome. From the Elder Cato to the Younger Pliny, Berkeley 1977.
Bretone M., Il giurista romano fra autorità e libertà, „Labeo” 1970, t. 16.
Bretone M., Motivi ideologici dell’„Enchiridion” di Pomponio, „Labeo” 1965, t. 11.
Bretone M., Pomponio lettore di Cicerone, „Labeo” 1970, t. 16.
Brożek M., Plutarch z Cheronei. Żywoty sławnych mężów, Wrocław–Warszawa–Kraków 1996.
Clark D.L., Rhetoric in Greco-Roman Education, New York 1957.
Crook J.A., Legal Advocacy in the Roman World, London 1995.
David J.-M., Le Patronat judiciaire au dernier siècle de la République Romaine, Rome 1992.
Digesta Iustiniani. Digesta Justyniańskie. Tekst i przekład, red. T. Palmirski, Kraków 2013.
Frier B.W., The Rise of the Roman Jurists. Studies in Cicero’s „pro Caecina”, Princeton 1985.
Giardina A., Człowiek Rzymu, Warszawa 2000.
Giaro T., Prawda i autorytet w jurysprudencji klasycznej, „Zeszyty Naukowe UJ: Prace Prawnicze” 1989, z. 125.
Greenidge A.H.J., The Legal Procedure of Cicero’s Time, Oxford 1901.
Gwynn A., Roman Education from Cicero to Quintilian, Oxford 1926.
Hammer S., Tacyt. Dzieła, t. II, Warszawa 1957.
Kennedy G., A New History of Classical Rhetoric, Princeton 1994.
Kennedy G., The Art of Rhetoric in the Roman World (300BC–300AD), Princeton 1972.
Kodrębski J., August a prawnicy rzymscy, „Zeszyty Naukowe UŁ” 1970, z. 69, ser. I.
Kodrębski J., Gaius i Pomponius jako nauczyciele prawa rzymskiego, „Zeszyty Naukowe UŁ” 1976, t. I, z. 108.
Kodrębski J., Sabinianie i Prokulianie. Szkoły prawa w Rzymie wczesnego cesarstwa, Łódź 1974.
Kodrębski J., Z badań nad wpływem filozofii greckiej na prawo rzymskie schyłku republiki i wczesnego cesarstwa, „Zeszyty Naukowe UŁ” 1973, z. 99.
Kolańczyk K., O pochodzeniu i stanowisku społecznym prawników rzymskich, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1955, t. VII, z. 1.
Korolko M., Sztuka retoryki. Przewodnik encyklopedyczny, Warszawa 1990.
Kubiak P., Czyn Patroklosa a rzymskie prawo karne – czyli o przestępstwach popełnionych w afekcie w antycznym Rzymie, „Studia Prawnicze KUL” 2014, t. 57, z. 1.
Kubiak P., Kilka uwag na temat surowości rzymskiego prawa karnego w świetle pism jurystów oraz retorów [w:] Oblicza tolerancji i nietolerancji religijnej. Aspekty prawno-historyczne i teologiczne, red. P. Jaskóła, E. Kozerska, P. Sadowski, A. Szymański, Opole 2014.
Kubiak P., Stan nietrzeźwości jako „afekt” w rzymskim prawie karnym?, „Zeszyty Prawnicze” 2015, t. 1 (w druku).
Kunkel W., Herkunft und soziale Stellung der römischen Juristen, Graz–Wien–Köln 1967.
Kuryłowicz M., Nauczanie prawa w starożytnym Rzymie, „Filomata” 1975, t. 286.
Kuryłowicz M., Pomponius. Libro singulari Enchiridii, „Filomata” 1973, t. 273.
Leesen T.G., Gaius meets Cicero. Law and Rhetoric in the School Controversies, Leiden–Boston 2010.
Lepointe G., Quintus Mucius Scaevola. Sa vie et son oeuvre juridique. Ses doctrine sur le droit pontifical, Paris 1926.
Liebs D., Gaius und Pomponius [w:] Gaio nel suo tempo. Atti del simposio romanistico, Nappoli 1966.
Lintott A., Cicero as Evidence: A Hitorian’s Companion, Oxford 2008.
Litewski W., Jurysprudencja rzymska, Kraków 2000.
Litewski W., Rzymski proces karny, Kraków 2003.
Marek Tulliusz Cyceron. O mówcy, tłum. B. Awianowicz, Kęty 2010.
Marrou H.-I., Historia wychowania w starożytności, Warszawa 1969.
May J.M., The Rhetoric of Advocacy and Patron-Client Identification: Variation on a Theme, „American Journal of Philology” 1981, t. 102.
Miglietta M., „Servius respondi”. Studi intorno a metodo e interpretazione nella scuola giuridica serviana – Prolegomena I, Trento 2010.
Neuhauser W., Patronus und Orator. Eine Geschichte der Begriffe von ihren Anfängen bis in die augusteische Zeit, Innsbruck 1958.
Nörr D., Pomponius oder „Zum Geschichtsverständnis der römischen Juristes”, „Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt” 1976, t. 15 (II).
Parks E.P., The Roman Rhetorical Schools as a Preparation for the Courts under the Early Empire, Baltimore 1945.
Powell J., Paterson J., Cicero. The Advocate, Oxford 2004.
Robinson O., Quintilian (Book III) and his Use of Roman Law [w:] Quintilian and the Law: The Art of Persuasion in Law and Politics, red. O. Tellegen-Couperus, Leuven 2003.
Rozwadowski W., Nauczanie prawa w państwie rzymskim, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2003, t. LV, z. 1.
Schiavone A., Retorica e giurisprudenza, „Labeo” 1970, t. 16.
Schiller A.A., Roman Law: Mechanisms of Development, Mouton 1978.
Schulz F., History of Roman Legal Science, Oxford 1946.
Schulz F., Principles of Roman Law, Oxford 1956, s. 203 i n.
Sondel J., Słownik łacińsko-polski dla prawników i historyków, Kraków 2006.
Steel C., Roman Oratory, Cambridge 2006.
Stroux J., Summum ius summa iniuria. Ein Kapitel aus der Geschichte der interpretatio iuris, Leipzig 1926.
Święcicka P., Iurisconsultus et Auditores. Dialektyczna formuła poznania i rozwoju prawa w Rzymie republikańskim, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa” 2013, t. 6, z. 3.
Święcicka P., „Latinitas” i greckie „humaniora”. O sceptycyzmie Rzymian okresu republikańskiego wobec greckich obyczajów, myśli naukowej i kultury słowa [w:] Ochrona bezpieczeństwa i porządku publicznego w prawie rzymskim, red. K. Amielańczyk, A. Dębiński, D. Słapek, Lublin 2010.
Tellegen J.W., Oratores, Iurisprudentes and the „Causa Curiana”, „Revue Internationale des Droits de l’Antiquité” 1983, t. 30.
Tellegen J.W., The Reliability of Quintilian for Roman Law: On the Causa Curiana [w:] Quintilian and the Law: The Art of Persuasion in Law and Politics, red. O. Tellegen-Couperus, Leuven 2003.
Tellegen J.W., Tellegen-Couperus O., Law and Rhetoric in the „causa Curiana”, „Orbis Iuris Romani” 2000, t. 6.
Tellegen-Couperus O., Quintilian and Roman Law, „Revue Internationale des Droits de l’Antiquité” 2000, t. 47.
Tellegen-Couperus O., Roman Law and Rhetoric, „Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis” 2006, t. 84.
Watson A., Law Making in the Later Roman Republic, Oxford 1974.
Watson A., Legal Origins and Legal Change, London 1991.
Wieacker F., Cicero als Advokat, Berlin 1965.
Wieacker F., Über das Verhältnis der römischen Fachjurisprudenz zur griechisch-hellenistischen Theorie, „Iura. Rivista internazionale di diritto romano e antico” 1969, t. 20.
Wyrwińska K., Grecka myśl filozoficzna i jej wpływ na kształtowanie się rzymskiego kanonu wykształcenia prawniczego. Przyczynek do studium [w:] Vetera novis augere: Studia i prace dedykowane Profesorowi Wacławowi Uruszczakowi, red. S. Grodziski, D. Malec, A. Karabowicz, M. Stus, Kraków 2010.
 

Kwartalnik ukazuje się w sposób ciągły on-line.
Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie.