Powojenne losy nauczania prawa rzymskiego w Polsce Ludowej (1944–1989)

Bożena A. Czech-Jezierska

Abstrakt

The Post-war Fate of the Teaching of Roman Law in the Polish People’s Republic (1944–1989)

The article presents the difficult history of the teaching of Roman law in Poland in the period of 1944–1989. The standards concerning the education of lawyers favoured by the socialist authorities aimed at making it more practical. People’s Poland needed lawyers with the “proper” world-view.  At that time the ideology of the socialist regime played a great role in politics. The Soviet ideology rejected Roman law as the law of a slavery-based system in which private property dominated. Consequently, the state socialist authorities in Poland opposed the study of Roman law and tried to eliminate it from the university curriculum. Despite these difficulties and pressures, Roman law as a university subject was still taught in centers of legal education between 1944 and 1975. In 1975, following the reform of law studies in Poland, the subject was incorporated into the history of law curriculum and disappeared as an autonomous discipline for six years. Roman law was reintroduced into the law curriculum in 1981, when universities in Poland gained more freedom in this respect. Since then it has been taught mainly in the first year of studies, though the scope of its teaching has been narrower than it was in the inter-war period. The relation between Socialist law and Roman Law is still an interesting subject, and it is worth a further and more in-depth examination.

 

Słowa kluczowe: orzecznictwo w Polsce, historia Polski, historia prawa, prawo rzymskie.
References

Źródła
Dekret z dnia 28 października 1947 r. o organizacji nauki i szkolnictwa wyższego (Dz.U. z 1947 r., Nr 66, poz. 415).
Uchwała Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego z dnia 18 czerwca 2012 r. oraz z dnia 15 października 2012 r. ze zmianami z dni 10 i 17 czerwca 2013 r. oraz z dnia 24 lutego 2014 r. w sprawie zasad realizacji  planu i programu studiów na kierunku – Prawo, http://www.wpia.uj.edu.pl/documents/41601/23624047/uchwala_program_studiow_prawo-2012-zm.24.02.2014.pdf  (dostęp: 20.01.2015).
Ustawa z dnia 15 marca 1933 r. o szkołach akademickich (Dz.U. z 1933 r., Nr 29, poz. 247).
Ustawa z dnia 31 grudnia 1944 r. o powołaniu Rządu Tymczasowego Rzeczpospolitej Polskiej (Dz. U. z 1944 r., Nr 19, poz. 99).
Ustawa konstytucyjna z dnia 26 maja 1951 r. o trybie przygotowania Konstytucji Polski Ludowej (Dz. U. z 1951 r., Nr 41, poz. 255).
Konstytucja Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej  z dnia 22 lipca 1952 r. (Dz.U. z 1952 r., Nr 33, poz. 232).
Ustawa z 15 grudnia 1951 r. o szkolnictwie wyższym i o pracownikach nauki (Dz.U. z 1952 r., Nr 6, poz. 38)
Ustawa z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. z 1982 r., Nr 14, poz. 113).
Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 12 sierpnia 1939 roku (Dz.Urz. Ministerstwa Oświaty z dnia 31 grudnia 1945 r., Nr 8, poz. 333).
Rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z dnia 16 października 1920 r. w sprawie organizacji studiów prawnych w uniwersytetach państwowych (Dz.Urz. Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 1920 r., Nr 22, poz. 140).
Rozporządzenie Ministra Oświaty z dnia 31 października 1946 r. w sprawie organizacji studiów prawnych w szkołach akademickich (Dz.Urz. Ministerstwa Oświaty Nr 11, poz. 318).
Rozporządzenie Ministra Oświaty z dnia 23 grudnia 1949 r. w sprawie organizacji i planu studiów na wydziałach prawa w państwowych szkołach akademickich (Dz.U. z 1950 r., Nr 6, poz. 58).
Źródła drukowane
Akademia Teologii Katolickiej. Skład osobowy oraz spis wykładów i ćwiczeń, Warszawa 1975.
Kronika Uniwersytetu Jagiellońskiego za okres wojny 1939–1945 oraz za rok akademicki 1945, Kraków 1946.
Skład osobowy, spis wykładów i instytucji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w roku akad. 1946/47 oraz sprawozdanie za lata poprzednie, Lublin 1947.
Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika, Skład osobowy i spis wykładów 1945/1946, Toruń 1945.
Opracowania
Banaszkiewicz M., Profesor Jan Baszkiewicz (3 stycznia 1930 – 27 stycznia 2011), „Politeja. Pismo Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego” 2011, t. 15, nr 1.
Baszkiewicz J., O modernizacji studiów prawniczych i administracyjnych, „Państwo i Prawo” 1975, t. 30, z. 4.
Bojarski W., Wierzbowski B., Historia prawa, część I. Starożytność, Toruń 1978.
Bosiacki A., Prawo rzymskie w systemach totalitarnych (przypadek ZSRR, Włoch i Niemiec): Zarys problematyki, „Studia Iuridica” 1999, nr 37.
Czech-Jezierska B., Nauczanie prawa rzymskiego w Polsce w okresie międzywojennym (1918–1939), Lublin 2011.
Czech-Jezierska B., Dębiński A., Prawo rzymskie w Polsce 1939–1945 [w:] Prawo polskie 1939–44/45, red. T. Guz, J. Głuchowski, M.R. Pałubska [w druku].
Dębiński A., Prawo rzymskie a kultura prawna Europy [w:] Prawo polskie. Próba syntezy, red. T. Guz, J. Głuchowski, M.R. Pałubska, Warszawa 2009.
Dębiński A., Prawo rzymskie [w:] Prawo – Kultura – Uniwersytet. 80 lat ośrodka prawniczego KUL, red. A. Dębiński, Lublin 1999.
Dobrzyński A., Prawo rzymskie: prehistoria czy element współczesności, „Prawo i Życie” 1986, nr 18 (1113), s. 9.
Ehrlich S.,  Reforma studiów prawniczych, „Kuźnica” z 4 lutego 1947, nr 5.
Ehrlich S., Reforma studiów prawniczych zrywa z „izolacjonizmem” i zamiłowaniem do dogmatyki, „Głos Ludu” z 23 października 1946, nr 291.
Gawrońska-Wasilkowska S., Reforma uniwersyteckich studiów prawniczych, „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” 1946, nr 3–4.
Gralak B., Szkolnictwo akademickie i nauka polska w okresie okupacji hitlerowskiej, Łódź 1984.
Gralak B., Szkolnictwo wyższe i nauka polska pod okupacją niemiecką i radziecką 1939–1945, Zgierz 2010.
Hübner P., Polityka naukowa w Polsce w latach 1944–1953. Geneza systemu, t. I, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992.
Jodłowski J., Akcja szkolenia kadr wymiaru sprawiedliwości, „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” 1946, nr 7, s. 30.
Jońca M., Katedra Prawa Rzymskiego [w:] Księga jubileuszowa z okazji 90-lecia Wydziału Prawa, Prawa Kanonicznego i Administracji KUL, red. A. Dębiński, S. Jóźwiak, A. Kawałko, M. Kruszewska-Gagoś, H. Witczak, Lublin 2008.
Jońca M., Pod osłoną nocy i mgły. Uwagi na temat nauczania prawa rzymskiego na ziemiach polskich pod okupacją hitlerowską [w:] Noctes Iurisprudentiae. Scritti in onore di Jan Zabłocki, red. P. Niczyporuk, A. Tarwacka, Białystok 2015.
Jońca M., Prawo rzymskie. Marginalia, Lublin 2011.
Kallas M., Lityński A., Historia ustroju i prawa Polski Ludowej, Warszawa 2000.
Kałwa P., Tajne nauczanie w latach 1943–1945 w Kielcach [w:] Działalność Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Lubelskiego w czasie okupacji, red. J. Ziółek, Lublin 1983.
Kempisty H., O właściwy profil i program studiów prawniczych, „Prawo i Życie” 1964,  nr 11 (211).
Kładoczny P., Kształcenie prawników w Polsce w latach 1944–1989, „Studia Iuridica” 1998, t. 35.
Kolańczyk K., [rec:] Milan Bartošek, Římské právo a socialistická společnost, Rozpravy Československé Akademie Véd – Řada Společenských Věd 1966, R. 76, z. 12 Československé Akademie Véd, Praha 1966, ss. 112, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1968, t. XX, z. 2.
Kolańczyk K., [rec:] Nowy podręcznik rzymskiego prawa prywatnego. Uwagi w związku z pracą Wacława Osuchowskiego Zarys rzymskiego prawa prywatnego, Warszawa 1962, PWN, ss. 553, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1965, t. XVII, z. 1 (nadbitka).
Kolańczyk K., Prawo rzymskie, Warszawa 1997.
Kolańczyk K., Über den Bildungswert der römischen Zivilprozesslehre für den sozialistischen Juristen, „Acta Universitatis Szegediensis de Attila József nominata. Acta Iuridica et Politica” 1970, t. 17, z. 22.
Konferencja katedr historycznoprawnych w sprawie nowych programów nauczania przedmiotów historycznoprawnych na Wydziale Prawa, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1966, t. XVIII, z. 2.
Kowalenko W., Tajny Uniwersytet Ziem Zachodnich. Uniwersytet Poznański 1940–1945, Poznań 1961.
Kowalski G., O miejsce historii prawa w programie studiów uniwersyteckich. Polemika między Oswaldem Balzerem a Juliuszem Makarewiczem, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2004, t. LVI, z. 2.
Krasuski J., Szkolnictwo i oświata w Polsce w latach 1939–1945, Kielce 1975.
Krasuski J., Tajne szkolnictwo polskie w okresie okupacji hitlerowskiej 1939–1945, Warszawa 1971.
Kruczalak K., Maciejewski T., 30-lecie Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Gdańskiego. Powstanie Wydziału i jego rozwój w latach 1970–2000, „Gdańskie Studia Prawnicze” 2000, t. 7.
Kuryłowicz M., Das römische Recht in den sozialistischen Staaten – ausgewählte metodologische Probleme, „Aktuelle Fragen der Metodologie in den Altertumswissenschaften” 1978, 11–13.4, Rechtgeschichte. Sonderdruck. Wilhelm-Pieck-Universität Rostock Sektion Geschichte 1979.
Kuryłowicz M., Prawo rzymskie: historia – tradycja – współczesność, Lublin 2003.
Kuryłowicz M., Prawo rzymskie w uniwersytetach w Lublinie w latach 1918–1977 [w:] Profesorowi Janowi Kodrębskiemu in memoriam, Łódź 2000.
Kuryłowicz M., Prawo rzymskie we współczesnej Polsce [w:] Polska lat dziewięćdziesiątych. Przemiany państwa i prawa, cz. 2, Lublin 1998.
Kuryłowicz M., Symbol prawa ludzkiego. Szkice o prawie rzymskim w utworach Louisa Aragona i Mieczysława Jastruna, Lublin 2008.
Kuryłowicz M., Tradycje prawa rzymskiego w rozwoju polskiego prawa cywilnego [w:] Tradycja i postęp w prawie, red. R. Tokarczyk, Lublin 1983.
Kuryłowicz M., Żołnierczuk M., Kosiorkiewicz J., Historia prawa państw antycznych (ze szczególnym uwzględnieniem prawa rzymskiego), Lublin 1980.
Lesiński B., Rozwadowski W., Historia prawa, Poznań 1978.
Łopatka A., Ankieta na temat miejsca dyscyplin historyczno-prawnych wśród nauk historycznych i prawnych, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1970, t. XXII, z. 1.
Mauersberg M., Nauka i szkolnictwo wyższe w latach 1939–1951 [w:] Historia nauki polskiej, red. Z. Skubała-Tokarska, t. V, cz. 1, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992.
Olszewski H., Jan Baszkiewicz (1930–2011), „Nauka” 2011,  nr 1.
Pawlak A., Pozytywnie o sędziach. Wywiad z prof. Małgorzatą Gersdorf, Pierwszym Prezesem SN, „Na Wokandzie” 2015, t. 23, nr 1.
Plan studiów i ramowe programy nauczania. Prawo, Ministerstwo Oświaty i Szkolnictwa Wyższego, Departament Studiów Uniwersyteckich, Ekonomicznych i Pedagogicznych, Warszawa 1968.
Posiedzenie Komisji Historyczno-Prawnej Polskiego Towarzystwa Historycznego na temat projektów nowych programów przedmiotów historyczno-prawnych na studiach prawniczych, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 1976, t. XXVIII, z. 1.
Pyter M., Miejsce dyscyplin historycznoprawnych w wykształceniu jurydycznym w okresie międzywojennym, „Roczniki Nauk Prawnych” 2004, t. 14, z. 1.
Rot H., Problemy kodyfikacji prawa w PRL, Wrocław 1978.
Rykowski Z., Władyka W., Kalendarium polskie 1944–1984, Warszawa 1987.
Rymuszko M., Powrót prawa rzymskiego, „Prawo i Życie” 1980, nr 14 (808).
Rymuszko M., Raz jeszcze o prawie rzymskim – i nie tylko, „Prawo i Życie” 1980, nr 15 (809).

Siewierski M., O reformę programu akademickich studiów prawnych i ekonomicznych, „Państwo i Prawo” 1946, z. 2.
Sokół A., Szkolnictwo i oświata w powiecie jędrzejowskim w latach 1939–1945, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego” 1972, t. 14.
Sondel J., O współczesnych wartościach prawa rzymskiego, „Przegląd Humanistyczny” 1976, nr 8.
Sondel J., Prawo rzymskie w świecie współczesnym [w:] Haec mihi in animis vestris templa. Studia Classica in Memory of Professor Lesław Morawiecki, red. P. Berdowski, B. Blahaczek, Rzeszów 2007.
Sprawozdanie z konferencji w sprawie reformy studiów prawniczych odbytej 16–17 V 1946
w Ministerstwie Sprawiedliwości  w Warszawie, „Demokratyczny Przegląd Prawniczy” 1946, nr 9–10.
Wasilkowski J., Reforma studiów prawniczych, „Myśl Współczesna” 1949, nr 6–7.
Werner A., Prawo rzymskie, „Prawo i Życie” 1986, nr 31 (1126).
Wiliński A., Das Problem eine didaktischen Zusammenarbeit von Romanisten und Zivilisten in der Rechtswissenschaftlichen Fakultäten, „Acta Universitatis Szegediensis de Attila József nominata. Acta Iuridica et Politica” 1970, t. 17, z. 27.
Wołodkiewicz W., Czy prawo rzymskie będzie istnieć? Uwagi na marginesie nowych prac nad reformowaniem studiów wyższych, „Palestra” 2012, nr 9–10.
Wołodkiewicz W., Europa i prawo rzymskie. Szkice z historii europejskiej kultury prawnej, Warszawa 2009.
Wołodkiewicz W., Nauczanie prawa w II Rzeczypospolitej, „Życie Szkoły Wyższej” 1973, t. 21, nr 6.
Wołodkiewicz W., Nauczanie prawa – między wymogami teorii i praktyki [w:] W. Wołodkiewicz, Europa i prawo rzymskie. Szkice z historii europejskiej kultury prawnej, Warszawa 2009.
Wołodkiewicz W., Prawo rzymskie w Rosji [w:] W. Wołodkiewicz, Europa i prawo rzymskie. Szkice z historii europejskiej kultury prawnej, Warszawa 2009.
Wołodkiewicz W., Reżimy autorytarne a prawo rzymskie [w:] W. Wołodkiewicz, Europa i prawo rzymskie. Szkice z historii europejskiej kultury prawnej, Warszawa 2009.
Wołodkiewicz W., Rzymskie korzenie współczesnego prawa cywilnego, Warszawa 1978.
Wyrósł z dobrego drzewa. Uniwersytet Śląski 1968–1998. Fakty, dokumenty, relacje, Katowice 1998.
XX lat Akademii Teologii Katolickiej. Księga Pamiątkowa 1954-1974, red. H. Wyczawski, Warszawa 1976.
Zaborski M., Szkolenie „sędziów nowego typu” w Polsce Ludowej, cz. II. Centralna Szkoła Prawnicza im. Teodora Duracza, Wyższa Szkoła Prawnicza im. Teodora Duracza, „Palestra” 1998, nr 3–4.
 

Kwartalnik ukazuje się w sposób ciągły on-line.
Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie.