Liber primus. Anmerkungen zum Roten Buch als dem ersten Stadtbuch von Görlitz (1305–1343)

Krzysztof Fokt

Abstrakt
Liber primus. Uwagi nad Czerwoną księgą jako najstarszą księgą wpisów Zgorzelca (1305–1343)
 
W artykule omówiono problemy związane z początkami kancelarii miejskiej i wczesną praktyką rejestracji aktów prawnych w Zgorzelcu, w oparciu o pierwszą część najstarszej księgi miejskiej, tzw. Czerwonej Księgi. Wpisy zostały sklasyfikowane jako resignationes, orzeczenia, obligationes albo recognitiones. Zwrócono uwagę na fragmenty Czerwonej Księgi, które można uznać za elementy systemu zarządzania miastem. Zaproponowano także kilka założeń dotyczących najwcześniejszego okresu rozwoju kancelarii miejskiej. Postawiono hipotezę, że przed 1342 r., kiedy powstała druga księga miejska, powinny były już istnieć: (1) protokoły do Czerwonej Księgi; (2) księgi albo przynajmniej składka zawierająca zapiski dotyczące spraw podobnych do rejestrowanych później w drugiej księdze miejskiej (prowadzonej od 1342 r.), przynajmniej dla lat 30. XIV w.; (3) jakaś dokumentacja własna rady miejskiej, nieznana pomimo wysokiego stopnia zachowania archiwów miejskich w Zgorzelcu.
 
 
Liber primus. Remarks Concerning the Red Book as the Oldest Book of Records of the Town Görlitz (1305–1343)
 
The article discusses problems of the rise of the town chancery in Görlitz and the early practices of registration of legal acts, based on the oldest part of the first book of records of the town, the so-called Red Book. The legal acts registered in the book were discussed according to their classification used in medieval Görlitz: all of them were classified as Resignationes, Entscheide, Obligationes, or Recognitiones. Some attention was also devoted to the fragments of the Red Book that could be treated as elements of the governance system of the town, where not only private transactions were noted, but also cases important for the community of townspeople. Several suppositions were also proposed, concerning the earliest period of the development of the town chancery. It was specifically hypothesized, that before 1342, when a new, second town book was created, there should have already existed: 1) some protocols for the Red Book, 2) some book or at least file, where matters later written down in the second town book (1342 ff.) were noted, at least in the 1330’s, 2) some book or at least a file (not preserved until today), similar to the second town book (1342 ff.) and preceeding it, in which records from the 1330s were written down, 3) some documentation of the town council, unknown to us despite the very high grade of preservation of the municipal archives of Görlitz.
Słowa kluczowe: Zgorzelec/Görlitz, księga miejska, czynności prawne, kancelaria miejska , Görlitz, Stadtbuch, Rechtsakte, Stadtkanzlei , town book of records, legal acts, town chancery
References

Quellen

Älteste Statuten von Görlitz, hrsg. G. Köhler [in:] Scriptores Rerum Lusaticarum: Sammlung ober- und niederlausitzischer Geschichtsschreiber, Neue Folge, Bd. 1, hrsg. J.L. Haupt, Görlitz 1839, S. 382–424.

Codex Diplomaticus Lusatiae Superioris, Bd. 1, hrsb. G. Köhler, Görlitz 1858.

Die Hallischen Schöffenbücher, Teil 1: 1266 bis 1400, bearb. von G. Hertel, Halle 1882.

Liber actorum, resignationum nec non ordinationum civitatis Cracoviae 1300–1375, hrsb. F. Piekosiński [in:] Najstarsze księgi i rachunki miasta Krakowa od r. 1300 do 1400, hrsb. F. Piekosiński, J. Szujski, Kraków 1878, Wydawnictwa Komisji Historycznej Akademii Umiejętności w Krakowie, nr 5, Monumenta Medii Aevi Historica Res Gestas Poloniae Illustrantia, t. 4, S. 1–207.

Liber Vetustissimus Gorlicensis. Das älteste Görlitzer Stadtbuch. Najstarsza księga miejska zgorzelecka 1305–1416 (1423), Teil/część I (1305–1343), bearb. von/oprac. K. Fokt, C. Speer, M. Mikuła, Kraków 2017, Fontes Iuris Polonici: Prawo Miejskie, Bd. 5.

Liber vocationum, proscriptionum, acticatorum, obligationum MoCCCoXLII, Universitätsbibliothek Wrocław, Sonderbestände, Handschriftenabteilung, Signatur Akc 1948/116 (auch über die Digitalbibliothek der Universität Wrocław erreichbar: http://www.bibliotekacyfrowa.pl/dlibra/publication/64114/edition/64018, Zugriff: 27.07.2018).

Magdeburger Rechtsquellen: Zum akademischen Gebrauch, hrsb. P. Laband, Königsberg 1869.

Odnalezione zapiski z najstarszej księgi miejskiej krakowskiej, hrsb. B. Wyrozumska, „Studia Historyczne” 1991, Bd. 34, S. 111–114.

Urkundensammlung zur Geschichte des Ursprungs der Städte und der Einführung und Verbreitung Deutscher Kolonisten und Rechte in Schlesien und der Ober-Lausitz, hrsg. von G.A. Tzschoppe, G.A. Stenzel, Hamburg 1832.

 

Monographien und Artikeln

1303. Die Anfänge der Stadt Görlitz. Begleitheft zur Sonderausstellung im Kaisertrutz 3. Mai bis 2. November 2003, bearb. von I. Anders et al., Görlitz 2003, Schriftenreihe der Städtischen Sammlungen, Neue Folge, Bd. 35.

Jecht R., Über das älteste Görlitzische Stadtbuch von 1305 ff. Wissenschaftliche Beilage zu dem Programm des städtischen Gymnasiums zu Görlitz und des mit demselben verbundenen Realgymnasiums, Görlitz 1891.

Jecht R., Das zweitälteste Stadtbuch von Görlitz 1342 ff., „Neues Lausitzisches Magazin”1893, 69, S. 133–152.

Jecht R., Heinrich vom Dorfe. Ein Görlitzer Bürger vor 600 Jahren (um 1280), „Neues Lausitzisches Magazin”1894, 70, S. 155–163.

Jecht R., Quellen zur Geschichte der Stadt Görlitz bis 1600, Görlitz 1909.

Kluge R., Stadtbücher im Archivwesen der DDR, „Archivmitteilungen”1988, 38, S. 90–95.

Knothe H., Urkundliche Grundlagen zu einer Rechtsgeschichte der Oberlausitz von der ältesten Zeit bis Mitte des 16. Jahrhunderts, „Neues Lausitzisches Magazin”1877, 53, S. 161–421.

Ogris W., Auflassung [in:] Handwörterbuch zur deutschen Rechtsgeschichte, 2, völlig überarbeitete und erweiterte Auflage, Bd. 1, Lief. 2, Spalte 340.

Pátková H., Die Stadtbücher in Böhmen bis 1350, „Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa”2016, t. 9, z. 3, S. 271–278.

Pátková H., Úvodní studie [w:] Liber Vetustissimus Antiquae Civitatis Pragensis 1310–1518, eds. H. Pátková, V. Smolová, A. Pořízka, Praha 2011, S. 10–68.

Schmidt-Recla A., Kalte oder warme Hand? Verfügungen von Todes wegen in mittelalterlichen Referenzrechtsquellen, Köln 2011.

Speer C., Frömmigkeit und Politik: Städtische Eliten in Görlitz zwischen 1300 und 1550, Berlin 2011, Hallische Beiträge zur Geschichte des Mittelalters und der Frühen Neuzeit, Bd. 8.

Speer C., Stand und Perspektiven der Stadtbuchforschung – Ein Überblick, „Documenta Pragensia” 2013, 32/2, S. 367–394.

Speer C., Einleitung [in:] Liber Vetustissimus Gorlicensis. Das älteste Görlitzer Stadtbuch. Najstarsza księga miejska zgorzelecka 1305–1416 (1423), Teil/część I (1305–1343), bearb. von/oprac. K. Fokt, C. Speer, M. Mikuła, Kraków 2017, Fontes Iuris Polonici: Prawo Miejskie, Bd. 5, S. 11–34.

Starzyński M., Nad średniowiecznymi księgami rachunkowymi miasta Krakowa, „Roczniki Historyczne” 2008, Bd. 74, S. 165–178.

Via Regia: 800 Jahre Bewegung und Begegnung. Katalog zur 3. sächsischen Landesausstellung, hrsgb. von R. Enke, B. Probst, Dresden 2011.

Wyrozumska B., Kancelaria miasta Krakowa w średniowieczu, Kraków 1995.

Zander H., Das rote Buch der Stadt Görlitz (1305–1416), Leipzig 1929, Leipziger rechtswissenschaftliche Studien, Bd. 42.

Kwartalnik ukazuje się w sposób ciągły on-line.
Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie.