Kultura masowa w oczach współczesnych konserwatystów rosyjskich

Anna Raźny

Abstrakt

Odrodzenie idei konserwatywnych w Rosji po rozpadzie Związku Radzieckiego było procesem naturalnym, który wynikał z krachu ideologii komunistycznej i zbudowanego na niej systemu totalitarnego, obejmującego strukturę nie tylko społeczeństwa i państwa, lecz także władzy. Od 1991 r. idee konserwatywne w Rosji zajmują wysoką pozycję w myśli filozoficznej, politycznej, społecznej. One też wyznaczyły na gruncie rosyjskim drugorzędną rolę zachodnim ideom i ideologiom opozycyjnym wobec konserwatyzmu.
Jest to konserwatyzm ukierunkowany aksjologicznie. Jego renesans od początku jawił się nie tylko jako konieczność rozprawy z komunizmem, lecz także jako forma walki z napływającymi do Rosji nowymi ideami i ideologiami, negującymi otwarcie tradycyjne wartości. Za największe zagrożenie nowego typu uznano neoliberalne idee i ideologie oraz zbudowane na nich koncepcje zachodniego globalizmu. Reprezentatywne dla takiego stanowiska są poglądy Aleksandra Sołżenicyna oraz Aleksandra Panarina; w mniejszym stopniu  Aleksandra Dugina. Kultura masowa postrzegana jest przez nich nade wszystko jako zagrożenie dla kultury narodowej nasyconej wysokimi treściami duchowymi, moralnymi, patriotycznymi – zakorzenionymi w tradycji prawosławnej. Kultura masowa nie tylko bowiem spłyca owe treści, ale wręcz od nich ucieka albo je zwalcza, propagując konsumpcyjny model życia, permisywizm, hedonizm. Natomiast subkulturowe formy kultury masowej w sposób jawny propagują antywartości i negatywną antropologię – degradującą osobę ludzką. Konserwatywna antropologia kulturowa sytuuje się wobec nich na biegunie przeciwnym – jej fundament jest bowiem wybitnie aksjologiczny, niezależnie od specyfiki danej kultury narodowej. Sama kultura traktowana jest w niej w duchu tradycji antycznej – jako uprawa duszy podporządkowana trzem transcendentaliom aksjologicznym: prawdzie, dobru i pięknu. Przeniknięta tymi trzema wartościami kultura przynosi wzrost duchowy człowieka. Kultura masowa wskutek odejścia od wysokich wartości nie tylko nie przynosi takiego wzrostu, lecz także może stać się czynnikiem dehumanizującym (np. w przypadku satanistycznych subkultur bądź satanistycznych motywów w kulturze masowej). Taki jest ton wypowiedzi rosyjskich konserwatystów w sferze religii, polityki, kultury, nauki. W ich mniemaniu kultura narodowa winna być przeniknięta wysokimi wartościami – kulturowymi, moralnymi, religijnymi. Celem kultury jest nie tylko ich obrona, lecz także upowszechnianie, które winno mieć charakter masowy. Masowość ma oznaczać szeroki odbiór kultury narodowej, nie zaś jej zbanalizowanie i dewaluację aksjologiczną, które są charakterystyczne dla kultury masowej. Zarówno obrona, jak i upowszechnienie wysokich wartości są dla współczesnych konserwatystów rosyjskich naglącym obowiązkiem ze względu na nowe ich zagrożenie – ze strony zachodniego globalizmu i towarzyszącej mu nowej cywilizacji. Można przyjąć, że istnieją dwa podstawowe ujęcia kultury masowej na gruncie współczesnego rosyjskiego konserwatyzmu: 1) krytyka tej kultury wynikająca nade wszystko z troski o kulturę narodową Rosji i jej przyszłość – reprezentowana przez A. Sołżenicyna; 2) krytyka kultury masowej utożsamiająca ją z amerykańskim globalizmem – ujęta w pracach A. Panarina.

Abstract

Mass culture in the eyes of contemporary Russian conservatists

After the fall of communism and the dissolving of the Soviet Union, the ideas of conservatism were reborn in Russia. This was a natural process, which came from the collision of communist ideals and the totalitarian system they were built upon. From 1991 the ideas of conservatism are reflected in Russian philosophy, politics, society and culture.  Above all, they represent axiological conservatism. It created conflict with communism, and simultaneously opposed the flow of incoming ideas and ideologies, which conflicted with traditional Russian values. Some of the most well-known Russian conservatists are: Akeksandr Solzhenitsyn, Aleksandr Dugin, and Akeksandr Panarin. They believed the newest, greatest threat were neoliberalist ideas and ideologies as well as the concept of western globalization they were builtupon. At the head of this type of conservatism, mass-culture was perceived as a threat to nationalist culture and its high threshold of spiritual, moral, patriotic, and traditional values.

Keywords: Russia, conservatism, mass culture, threat to nationalistic culture

Słowa kluczowe: Rosja, konserwatyzm, kultura masowa, kultura narodowa
References

Pipes R., Rosyjski konserwatyzm i jego krytycy. Studium kultury politycznej, przeł. A. Mrozek, Kraków 2009.

Sołżenicyn A., Rosja w zapaści, przeł. J. Zychowicz, Kraków 1999.

Вершинин M., Типологические особенности политической филисофии русского консерватизма [w:] Отечественная философия: русская, российская, всемирная, Нижний Новгород 1998.

Панарин A., Искушение глобализмом, Москва 2003.

Панарин A., Народ без элиты: между отчаянием и надеждой, „Наш современник” 2001, № 11, file://C/Users/dell/Desktop/А./Панарин/Народ/без/элиты между/отчаяние… (dostęp: 11.06.2015).

Панарин A., Реванш истории. Российская стратегическая инициатива в XXI веке, Москва 2005.

Репников A., Консервативная концепция российской государственности. Монография, Москва 1999.

Солженицын A., Исчеерпание культуры?, http://www.patriotica.ru/actual/solg_cult. html (dostęp: 9.06.2015).

Солженицын A., Русский вопрос к концу XX века, http://solzhenicyn.ru/modules/myarticles/print_storyid_299.html (dostęp: 9.06.2015).

Тимошина E., Политико-правовая идеология пореформенного консерватизма. К. Победоносцев, Санкт-Петербург 2000.