Petersburg – miasto jako bohater literacki

Bartłomiej Brążkiewicz

Abstrakt

Petersburg – zdaniem wielu najbardziej niezwykłe i jedyne w swoim rodzaju miasto na świecie, może być postrzegane w typie bohatera na wielu poziomach. Jeden z nich odnosić się będzie do honorowego tytułu, jaki mu nadano w uznaniu heroizmu, którym wykazali się mieszkańcy miasta podczas II wojny światowej, drugi zaś do postrzegania Petersburga w kategoriach bohatera literackiego. Zgodnie z koncepcją petersburskiego tekstu literatury rosyjskiej autorstwa W. Toporowa, jedynie Petersburg zasługuje na miano miasta posiadającego własny, ucieleśniony w literaturze tekst pisany przez wielu autorów. Badania nad współczesnym wariantem tekstu petersburskiego zostały jednak przez czołowego przedstawiciela tartusko-moskiewskiej szkoły semiotyki niejako na wstępie ograniczone do dzieł literackich mających związek z miastem Petersburgiem, od kanonicznych utworów „petersburskich” A. Puszkina i N. Gogola poczynając, a uznając A. Błoka i K. Waginowa za pisarzy zamykających ten temat. Od tego czasu moglibyśmy mieć jedynie do czynienia ze zjawiskiem tzw. „tekstu leningradzkiego”. Jednakże, poddając analizie liczne przykłady składające się na „korpus petersburski” można dojść do wniosku, że teorię Toporowa należy poddać pewnej rewizji, tak aby współgrała z najnowszą rosyjską prozą. Współcześni autorzy nie tylko manifestują głęboką fascynację miastem, ale też wyrażają dlań podziw, wprost odwołują się do jego historii, eksponują sentyment do miejskich mitów, legend i tradycji, rozwijają wątki związane z jego położeniem geograficznym i towarzyszącym mu warunkom klimatycznym, dają wyraz emocjonalnemu przywiązaniu do małej ojczyzny, albo wskazują na ścisłe związki z petersburskim dziedzictwem literackim, co z kolei dowodzi niezmiennie literaturocentrycznego charakteru kultury rosyjskiej. Prezentowane studium pokazuje również, że istnieje zauważalny związek między tradycyjnie postrzeganym tekstem petersburskim a prozą najnowszą, co też może być dowodem aktualności koncepcji Toporowa.

 

Saint Petersburg – the City as a Literary Hero
SUMMARY
Saint Petersburg – according to many, the most amazing and the only one of its kind city in the world, can be considered as a hero on many levels. One of them concerns the honorary title “Hero City” awarded to Leningrad for the outstanding heroism of its citizens during World War II , while the second is assigned to the city perceived as a literary hero. In agreement with the concept of the Petersburg Text of Russian Literature developed by V. Toporov, Saint Petersburg exclusively deserves to be identified as the city having its own, text written by a number of authors embodied in literature. The study concerning the contemporary variant of the Petersburg Text was somehow limited by the leading representative of Tartu-Moscow Semiotic School himself, who basically referred to the writings relating to the city of Saint Petersburg, starting with the images depicted in literary-canonical texts by A. Pushkin and N. Gogol and recognizing A. Blok and K. Vaginov as the topic-closing writers. Since then it could only be seen as the so-called “Leningrad Text” phenomenon. However, analyzing a number of exemplars constituting the entire Petersburg literary corpus, one could come to the conclusion that Toporov’s theories need to be reviewed in order to be consistent with contemporary Russian prose. Consequently, present-day authors not only demonstrate their deep attraction and admiration of Saint Petersburg, but also openly refer to its history, expand the environmental topics, uncover the emotional attachment to their homeland, expose their interest to urban myths, legends and traditions, or display solid relations to Petersburg literature heritage, which absolutely proves that Russian culture is constantly the literature-centered one. The study also shows that a noticeable relation to the traditional Petersburg Text can be observed in many of the latest works of prose which, again, proves the infiniteness of the entire concept.
Słowa kluczowe: Petersburg, petersburski tekst literatury rosyjskiej, literatura rosyjska , Saint Petersburg, Petersburg Text of Russian Literature, Russian Literature
References
Adamowicz A., Granin D., Księga blokady, tłum. W. Bieńkowska, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1988, 534 ss.
Brążkiewicz B., „Idioci rządzą światem”. Między fantastyką a realizmem – „Powieść o miłości, ale też o idiotach i topielicach…” Siergieja Arny, „Colloquia Litteraria Sedlcensia”, 2014, t. XIV-II , ss. 19-26.
Brążkiewicz B., Ku tajemnicy życia wiecznego. Piotr I i Frederik Ruysch w historyczno-fantastycznej powieści S. Arno „Фредерик Рюйш и его дети”, [w:] Sacrum świata wschodniego i zachodniego w kulturze słowiańszczyzny. Musica Antiqua Europae Orientalis XVII, Acta Slavica, Bydgoszcz, Filharmonia Pomorska im. Ignacego Paderewskiego w Bydgoszczy, 2014, ss. 441-449.
Brążkiewicz B., Mroczny Petersburg. Proza Siergieja Arno, [w:] Światło i ciemność w literaturze, kulturze i sztuce: od antyku do współczesności, red. D. Szymonik, E. Kozak, A. Pogoda-Kołodziejak, Instytut Neofilologii i Badań Interdyscyplinarnych Uniwersytet Przyrodniczo-Humanistyczny w Siedlcach, Siedlce, Instytut Kultury Regionalnej i Badań Interdyscyplinarnych im. Franciszka Karpińskiego. Stowarzyszenie, 2015, ss. 103-111.
Brążkiewicz B., Uprawdopodobnienie fikcji w powieści Siergieja Arno „Smiritel’naya rubashka dlya geniyev”, „Conversatoria Litteraria”, 2016, r. X, ss. 263-274.
Brążkiewicz B., „Смирительная рубашка для гениев” Сергея Арно или вопрос o литературном кризисе, „Kultura Słowian. Rocznik Komisji Kultury Słowian PAU”, 2017, Tom XIII , ss. 235-244.
Bukowski W., I powraca wiatr…, tłum. A. Mietkowski, Gdynia, Petit, 1990, 316 ss.
Czerwiński M., Archiwum znaków – semiotyka pamięci kulturowej, „Tekst i dyskurs – Text Und Diskurs”, 2014, nr 7, ss. 31-48.
Dostojewski F., Młodzik, tłum. J. Polecki, Białystok, Instytut Wydawniczy Kreator, 2002, 557 ss.
Dostojewski F., Zbrodnia i kara. Powieść w sześciu częściach z epilogiem, tłum. J.P. Zajączkowski, Warszawa, Prószyński i S-ka, 2008, 589 ss.
Duda K., Szkice o prozie rosyjskiej XXI wieku. Ulicka, Szyszkin, Pielewin, Minajew, Sienczyn, Kuricyn, Starobiniec…, Kraków, Księgarnia Akademicka, 2017, 266 ss.
Fast P., Realizm socjalistyczny, [w:] Historia literatury rosyjskiej XX wieku, red. A. Drawicz, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN , 2002, ss. 329-370.
Galster B., Mickiewicz i Puszkin, [w:] Mickiewicz – Puszkin. Materiały źródłowe i bibliograficzne. Antologia, zebr. i oprac. J. Świdziński, wstępem opatrzył B. Galster, t. I, Mickiewicz o Puszkinie, Poznań, Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 1991, ss. 5-19.
Geertz C., Interpretacja kultur. Wybrane eseje, tłum. M.M. Piechaczek, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2005, 533 ss.
Geertz C., Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, tłum. D. Wolska, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2005, 251 ss.
Hyperborejczycy, tłum. J. Sachse, [w:] P. Grimal, Słownik mitologii greckiej i rzymskiej, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1990, ss. 150-151.
Łotman J., Kultura i eksplozja, tłum. i słowem wstępnym opatrzył B. Żyłko, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1999, 261 ss.
Łotman J., Pamięć kultury, [w:] idem, Kultura, historia, literatura, wybór, tłum. i wstęp B. Żyłko, Gdańsk, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2017, ss. 133-143.
Łotman J., Uniwersum umysłu. Semiotyczna teoria kultury, tłum. i przedm. B. Żyłko, Gdańsk, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2008, 408 ss.
Mandelsztam O., Poezje, oprac. i wstęp R. Przybylski, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1971, 168 ss.
Mickiewicz A., Dziadów części III Ustęp, [w:] idem, Dziady. Część III, posł. i przypisy J. Wieczerska-Zabłocka, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1984, ss. 171-212.
Mielichow A., Czerwony Syjon, tłum. N. Woroszylska, Warszawa, Wydawnictwo Sic!, 2007, 212 ss.
Moskwa Noir, red. J. Goumen, N. Smirnowa, tłum. E. Skórska, Warszawa, Claroscuro, 2011, 283 ss.
Petersburg Noir, red. J. Goumen, N. Smirnowa, tłum. G. Szymczak, Warszawa, Claroscuro, 2015, 345 ss.
Piatigorski A., Łotman J., Tekst i funkcja, tłum. J. Faryno [w:] Semiotyka kultury, wybór i oprac. E. Janus i M.R. Mayenowa, przedm. S. Żółkiewski, Warszawa, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1975, ss. 100-113.
Przybył-Sadowska E., Sadowski J., Urbanek D., Rosja. Przestrzeń, czas i znaki, Kraków, Wydawnictwo Libron – Filip Lohner, 2016, 351 ss.
Puszkin A., Jeździec Miedziany. Opowieść petersburska, [w:] Lutnia Puszkina. Utwory Aleksandra Puszkina wybrał i przetłumaczył Julian Tuwim, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 2009, ss. 149-166.
Toporow W., Przestrzeń i tekst, [w:] idem, Przestrzeń i rzecz, tłum. B. Żyłko, Kraków, Universitas, 2003, ss. 15-96.
Waginow K., Harpagoniada, tłum. i posłowiem opatrzył A. Pomorski, Warszawa, Czytelnik, 2001, 256 ss.
Żyłko B., Semiotyka kultury, Gdańsk, słowo/obraz terytoria, 2009, 265 ss.
 
 
315. Рассказы писателей Санкт-Петербурга, состав. сборника С. Кулешова и К. Грозная, Санкт-Петербург, Союз писателей Санкт-Петербурга / Издательский дом „Петрополис”, 2018, 290 ss.
Алексеев П., Глаголы жгли, „Литературная газета”, 16-22 мая 2018, nr 19 (6643), s. 21.
Алексеева М., Петербург, я еще не хочу умирать, у меня телефонов твоих номера…, [w:] В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017, ss. 277-286.
Арно С., Живодерня, Санкт-Петербург, Издательство „Северо-Запад”, 2005, 512 ss.
Арно С., Истории петербургских утопленниц, Санкт-Петербург, Издательство „Метропресс”, 2015, 256 ss.
Арно С., Смирительная рубашка для гениев. Роман-бред, Санкт-Петербург, Издательство Союза Писателей Санкт-Петербурга, 2012, 272 ss.
Арно С., Фредерик Рюйш и его дети, Санкт-Петербург, Союз Писателей Санкт-Петербурга, 2012, 496 ss.
Басова И., Возвращение, [w:] В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017, ss. 329-340.
Башмакова А., Дневник Хельги Лухан (урожденной Хайншаймер), „Аврора”, 2018, nr 2, ss. 25-52.
Болдырев А.Н., Осадная запись (блокадный дневник), Санкт-Петербург, Европейский Дом, 1998, 368 ss.
Большая Топонимическая Энциклопедия Санкт-Петербурга, red. А.Г. Владимирович, Санкт-Петербург, Информационно-издательское агенство «ЛИК», 2013, 1136 pp.
Боярская Е., В Питере – жить!, [w:] В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017.
Быков Д., Елагин Остров, [w:] В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017.
В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017, 528 ss.
Вагинов К.К., Гарпагониада, [w:] http://az.lib.ru/w/waginow_k_k/text_0040.shtml [dostęp: 21.05.2018].
Вагинов К К., Стихотворения и поэмы, Москва, Директ-Медиа, 2014, 186 ss.
Владимирский В., Сергей Арно: «Во всей нашей жизни мало здравого смысла», „Питерbook” 29.12.2012, [w:] http://krupaspb.ru/piterbook/fanclub/pb_fan_column.html?nn=155&ord=5&sb=&np=1 [dostęp: 27.05.2018].
Городницкий А., Василевский остров, [w:] В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017, ss. 133-146.
Елисеев Н., Разорванный портрет, [w:] В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017, ss. 21-61.
Жаднова Е. Н., Современные подходы к изучению проблемы петербургского текста, „Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия Филология. Журналистика” 2013, t. 13, wyd. 4, ss. 70-74.
Колина Е., „Это Питер, детка”, [w:] В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017, ss. 89-101.
Кондакова Д.Ю., Понятие «петербургский текст» в современной научной рецепции, „Вісник Харківського національного університету ім. В.Н. Каразіна”, 2011, nr 936, wyd. 61, ss. 276-280.
Котов Д., Моя подьяческая история, [w:] В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017, ss. 233-239.
Коцюбинский Д., Вечность вместо жизни, [w:] В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017, ss. 241-252.
Крусанов П., Центр новый, незатопляемый, [w:] В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017, ss. 445-458.
Лихачев Д.С., В блокадном Ленинграде, Москва, Алгоритм, 2017, 239 ss.
Лукин Е., Пространство русского духа, Санкт-Петербург, Союз художников, 2007, 158 ss.
Малышев В., Петербургские тайны. Занимательный исторический путеводитель, Санкт-Петербург, Союз писателей Петербурга, 2017, 304 ss.
Мандельштам О. Э., Сочинения в двух томах, t. 1: Стихотворения. Переводы zebrała П.М. Нерлера, Москва, Художественная литература, 1990, 637 ss.
Мелихов А., Как бы нам остаться варварами?, [w:] В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017, ss. 157-174.
Мережковский Д. С., Петербургу быть пусту, [w:] http://az.lib.ru/m/merezhkowskij_d_s/text_0200.shtml [dostęp: 27.05.2018].
Обух А., Дикий янтарь. Рассказы, Санкт-Петербург, Издательство „АртЭкспресс”, 2018, 132 ss.
Попов В., Мои места, [w:] В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017, ss. 357-365.
Тетерская Т.Н., В плену у блокадного детства. Петербургский роман, Санкт-Петербург, Издательство Союза Писателей Санкт-Петербурга, 2013, 272 ss.
Толстая Т., Чужие сны, [w:] В Питере жить. От Дворцовой до Садовой, от Гангутской до Шпалерной. Личные истории, zebrały Н. Соколовская, Е. Шубина, Москва, Издательство АСТ, 2017, ss. 11-18.
Топоров В. Н., Петербургский текст русской литературы, Санкт-Петербург, Искусство-СПБ, 2003, 616 ss.
Тюпа В., Коренная мифологема Петербургского текста, [w:] Существует ли Петербургский текст?, pod red. В. М. Марковича, В. Шмида, Санкт-Петербург, Издательство Санкт-Петербургского университета, 2005, ss. 81-91.
Чупринин С., Русская литература сегодня. Жизнь по понятиям, Москва, Время, 2007, 768 ss.