Norwidowskie miary i oglądy heroizmu

Agnieszka Ziołowicz

Abstrakt
Artykuł zawiera interpretację Norwidowskiej koncepcji heroizmu. Nawiązuje do różnych obszarów dzieła Norwida, do jego utworów lirycznych, epickich i dramatycznych, a także do wypowiedzi publicystycznych, krytycznoliterackich oraz epistolarnych. W centrum rozważań znajduje się kwestia bohatera kulturowego, którego znaczenie w myśli i wyobraźni pisarza przedstawione zostało w sekwencji analiz poświęconych przewodnikom ludzkości (Prometeusz, Mojżesz, Argonauci, Jezus Chrystus), bohaterom narodowym (Krakus, Wanda, bohaterowie powstania styczniowego) oraz poetom (legenda Tyrteusza). Kontekst dla powyższych analiz stanowi antropologiczna refleksja epoki, Norwidowska koncepcja osoby, filozoficzne i religijne wykładnie postawy heroicznej, jej kulturowe wzorce. Zarysowane przez Norwida rozumienie heroizmu okazuje się na tym tle w pełni oryginalne, choć zarazem wynika z wielostronnego dialogu z wybranymi wątkami tradycji heroicznej. O swoistości Norwidowskiej wykładni zjawiska świadczą: akcentowanie znaczenia kulturowego i etosowego każdego aktu heroicznego, eksponowanie heroizmu ducha, łączenie heroizmu z zagadnieniami pamięci zbiorowej, wspólnoty narodowej i ludzkiej, traktowanie heroicznych ideałów jako miary wartości cywilizacyjnych dokonań XIX wieku i dojrzałości człowieka epoki, postrzeganie heroizmu przez pryzmat chrześcijańskich ideałów heroicznych.
 
 
Norwid’s Measure and Perception of Heroism
SUMMARY
The paper contains an interpretation of Norwid’s concept of heroism. It refers to a variety of fields in Norwid’s literary activity, to his lyric, epic and dramatic works, as well as to his journalistic, critical and epistolary writings. The question of a hero of culture, whose significance in the thought and imagination of the author has been presented in the sequence of analyses devoted to leaders of humanity (Prometheus, Moses, the Argonauts, Jesus Christ), national heroes (Krakus, Wanda, heroes of the January Uprising) and poets (the legend of Tyrtheus) is central for the discussion. The above analysis is shown in the context of anthropological reflection of the epoch, the Norwidian concept of an individual, philosophical and religious interpretation of heroic feats, their cultural patterns. The understanding of heroism, as sketched by Norwid against this background, proves to be fully original, though, at the same time, emerging from a multilateral dialogue with the selected threads of heroic tradition. The specificity of Norwid’s interpretation of the phenomenon is proved by: underlining the importance of cultural and ethos related meaning of each heroic deed, emphasizing spiritual heroism, associating heroism with the issues of collective memory, the national and human community, treatment of heroic ideals as a measure of value of 19th century civilizational achievements and maturity of the man of that period, given the Christian heroic ideals.
Słowa kluczowe: Cyprian Norwid, heroizm, bohater kulturowy, przewodnik ludzkości, bohater narodowy, poeta , heroism, hero of culture, leader of humanity, national hero, poet
References
Campbell J., Hero with a Thousand Faces, New York, Princeton University Press, 1949, 416 ss.
Czarnowski S., Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Święty Patryk – bohater narodowy Irlandii, przeł. A. Glinczanka, [w:] idem, Dzieła, t. IV, Warszawa, PWN , 1956, 255 ss.
Dunajski A., Chrześcijańska interpretacja dziejów w pismach Cypriana Norwida, Lublin, Wydawnictwo KUL, 1985, 282 ss.
Feliksiak E., Norwid i Vico, [w:] eadem, Poezja i myśl. Studia o Norwidzie, Lublin, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL, 2002, ss. 213-248.
Feliksiak E., Norwidowski świat myśli, [w:] eadem, Poezja i myśl. Studia o Norwidzie, Lublin, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL, 2002, ss. 87-170.
Literatura Grecji starożytnej, pod red. H. Podbielskiego, t. I, Lublin, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL, 2005, ss. 329-333.
Łapiński Z., Norwid, Kraków, Wydawnictwo Znak, 1971, ss. 53-99.
Makowiecki T., Norwid wobec powstania styczniowego, „Pamiętnik Literacki” 1929, z. 4, ss. 564-581.
Maślanka J., „Krakus” Norwida – misterium narodowe, „Ruch Literacki” 1983, nr 6, ss. 453-468.
Michalski K., Heroizm chrześcijański, „Znak” 1948, nr 2, ss. 97-129.
Michalski K., Między heroizmem a bestialstwem, wyd. 3, Kraków, Wydawnictwo Instytutu Teologicznego Księży Misjonarzy, 2010, 349 ss.
Misztal H., Heroiczność cnót, [w:] Encyklopedia katolicka, Lublin, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL, 1993, t. VI, szp. 798-799.
Norwid wobec powstania styczniowego, red. P. Chlebowski, Lublin, Wydawnictwo KUL, 2017, 261 ss.
Olejnik S., Heroizm, [w:] Encyklopedia katolicka, Lublin, Wydawnictwo Towarzystwa Naukowego KUL, 1993, t. VI, szp. 799-800.
Penkala-Gawęcka D., Bohater kulturowy, [w:] Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, pod red. Z. Staszczak, Warszawa, Poznań, PWN , 1987, ss. 53-55.
Sawicki S., Tyrteusz Wielki Norwida, [w:] idem, Norwida walka z formą, Warszawa, PIW , 1986, ss. 121-134.
Sawicki S., Wstęp, [w:] C. Norwid, Promethidion. Rzecz w dwóch dialogach z epilogiem, wstęp i oprac. S. Sawicki, Kraków, Wydawnictwo Universitas, 1997, ss. 5-49.
Sławińska I., Makowiecki T., Za kulisami „Tyrteja”, [w:] O Norwidzie pięć studiów, Toruń, Księgarnia Naukowa T. Szczęsny i S-ka, 1949, ss. 33-64.
Szmydtowa Z., Miara i symbol wielkości w poezji Norwida, Warszawa, Drukarnia W. Łazarskiego, 1930, 20 ss.
Szmydtowa Z., O misteriach Cypriana Norwida, Warszawa, Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego, 1932, 194 ss.
Szturc W., Mit fundacyjny narodu w „Wandzie” Cypriana K. Norwida, [w:] idem, O obrotach sfer romantycznych, Bydgoszcz, Wydawnictwo Homini, 1997, ss. 127-137.
Tegnaeus H., Le héros civilisateur, Stockholm, Studia Ethnographica Upsaliensia, 1950, 224 ss.
Trojanowiczowa Z., Tyrteizm, [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz, A. Kowalczykowa, Wrocław, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich – Wydawnictwo, 1991, ss. 973-976.
Trzciński Ł., Mit bohaterski w perspektywie antropologii filozoficznej i kulturowej, Kraków, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2006, 211 ss.
Ziołowicz A., Dramat i romantyczne Ja. Studium podmiotowości w dramaturgii polskiej doby romantyzmu, Kraków, Wydawnictwo Universitas, 2002, ss. 291-314.
Ziołowicz A., „Misteria polskie”. Z problemów misteryjności w dramacie romantycznym i modernistycznym, Kraków, Wydawnictwo Universitas, 1996, ss. 48-68.
Ziołowicz A., W stronę Diogenesa. Z problemów Norwidowskiej koncepcji kultury, „Wiek XIX. Rocznik Towarzystwa Literackiego imienia Adama Mickiewicza” 2015, ss. 359-378.
Ziołowicz A., Cypriana Norwida sztuka żywego słowa, „Ruch Literacki” 2017, nr 4, ss. 359-376.
Znaniecki F., Nauki o kulturze. Narodziny i rozwój, przeł. J. Szacki, Warszawa, PWN , 1971, 427 ss.
Zowczak M., Mit bohaterski jako opowieść o granicach ludzkich możliwości, „Etnografia Polska” 1984, nr 2, ss. 243-267.