„Nieprawidłowe” substytucje głoskowe w substratowej toponimii. Nowe przyczynki do chronologii i przebiegu językowej slawizacji późniejszej Słowiańszczyzny wschodniej

Zbigniew Babik

Abstrakt

“Irregular” Sound Substitutions in the Substrate Toponymy. New Constribution to the Chronology and Processing of the Linguistic Slavicization of the Historical Slavia Orientalis

The paper deals with the problem of unexpected phonemic sequences encountered sometimes in East Slavic toponyms suspected of being borrowed from the extinct autochthonous Pre-Slavic languages of the Pripet and Upper Dnieper basins (and their vicinities), supposedly related to Balto-Slavic. These instances can be considered as exceptions to several Late Common Slavic sound laws (hushing spirants continuing IE palatovelars, as in Lithuanian, instead of whistling ones; the second palatalization of velars instead of the expected first one; velars not changed to affricates and / or spirants before the reflexes of the vocalisms *e, *ě or *ь), suggesting that the respective names were borrowed into East Slavic from local linguistic substrates after the sound laws in question had been completed. The most controversial issue are the apparently non-monophthongized diphthongs of various types (on, o etc. occurring before consonants), which do posit certain  phonotactic problems.
The results obtained in the paper support the view, expressed by some archaeologists, that the linguistic Slavicization of these areas (including Volhynia), earlier considered as the geographical point of departure of Slavic even by some linguists, was a long and continuous process which was not completed before the end of the  1st millennium AD.

Streszczenie
Artykuł poświęcony jest zagadnieniu nieoczekiwanych sekwencji fonemów spotykanych niekiedy w toponimach wschodniosłowiańskich podejrzanych o przejęcie z wymarłych autochtonicznych przedsłowiańskich języków dorzeczy Prypeci i górnego Dniepru oraz ich okolic, przypuszczalnie spokrewnionych z bałtosłowiańskimi. Przykłady te mogą być traktowane jako naruszające późnoprasłowiańskie prawa głosowe (szumiące kontynuanty ie. palatowelarnych, jak w litewskim, zamiast syczących; druga palatalizacja tylnojęzykowych zamiast oczekiwanej pierwszej; tylnojęzykowe zachowane jako takie przed refleksami wokalizmów *e, *ě czy *ь) sugerując, że przedmiotowe nazwy przejęto do wschodniosłowiańskiego z lokalnych substratów językowych po dokonaniu się odpowiednich zmian słowiańskich. Najbardziej kontrowersyjne są przykłady braku monoftongizacji dyftongów różnych typów (on, o itd. przed spółgłoskami), nastręczające problemy związane z fonotaktyką.
Uzyskane wyniki wspierają pogląd części archeologów, zgodnie z którym językowa slawizacja tych terenów (w tym i Wołynia), dawniej uważanych za geograficzny punkt wyjścia słowiańszczyzny nawet przez część językoznawców, była procesem długim i przewlekłym, niezakończonym przed końcem I tys. n.e.

Słowa kluczowe: Bałtowie dnieprzańscy, początki Słowiańszczyzny wschodniej, substytucje fonetyczne, toponimia substratowa, slawizacja Wschodniej Europy, Dnieper Balts, beginnings of the Slavia Orientalis, sound substitutions, substrate toponymy, Slavicization of Eastern Europe
References

Bednarczuk L., Ze studiów nad hydronimią Wielkiego Księstwa Litewskiego [From the investigation of the hydronomy of the former Grand Duchy of Lithuania], [in:] Hydronimia słowiańska II. Materiały z międzynarodowej konferencji hydronimicznej (Mogilany, 20–24 IX 1994 r.) [Slavic hydronomy 2. Materials from the International Conference on hydronomy (Mogilany, September the 20th–24th, 1994)], Kraków, IJP PAN, 1996, pp. 117–135.

Bednarczuk L., Językowy obraz Wielkiego Księstwa Litewskiego. Millennium Lithuaniae MIX–MMIX [Linguistic picture of the Grand Duchy of Lithuania], Kraków, Lexis, 2010, 312 pp.

Birnbaum H., O możliwości odtworzenia pierwotnego stanu języka prasłowiańskiego za pomocą rekonstrukcji wewnętrznej i metody porównawczej (kilka uwag o stosunku różnych podejść) [On the possibility of recreating the primitive form of Proto-Slavic using both the internal reconstruction method and the comparative one. Some remarks on the relationship between different approaches], [in:] American Contributions to the Seventh International Congress of Slavists, 1, Linguistics and Poetics, the Hague–Paris, Mouton, 1973, pp. 33–58.

Būga K., Upių vardų studijos ir aiščių bei slavėnų senovė [Study of river names and the prehistory of the Balts and Slavs], „Tauta ir Žodis” 1923, 1, pp. 1–44.

Gołąb Z., The origins of the Slavs. A linguist’s view, Columbus, Ohio, Slavica Publishers, 1992, 454 pp.

Jurkowski M., Ukraińska terminologia hydrograficzna [Hydrographic terminology of Ukrainian], Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, Ossolineum, 1971, 240 pp.

Kolbuszewski S.F., Hydronimy bałtyckie obszaru Pskowszczyzny i Nowogrodczyzny [Baltic hydronyms of the Pskov and Novgorod areas], „Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Wydział Filologiczno-Filozoficzny”, 1981, 97–99, pp. 259–261.

LUEV – Lietuvos TSR upių ir ežerų vardynas [Lexicon of the rivers and lakes of the People’s Soviet Republic of Lithuania], Vilnius, Valstybinė politinės ir mokslinės literatūros leidykla, 1963, 228 pp.

Miodowicz K., Współczesne koncepcje lokalizacji pierwotnych siedzib Słowian. Dane językoznawcze [Contemporary views on the localization of the primordial homeland of the Slavs. Linguistic data], „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 722 = „Prace Etnograficzne” 1984, 19, pp. 7–49.

Moszyński K., Pierwotny zasiąg języka prasłowiańskiego [The original area of Proto-Slavic], Wrocław–Kraków, Ossolineum, 1957, 332 pp.

Nalepa J., Miejsce uformowania się Prasłowiańszczyzny [Place of the formation of the Proto-Slavic people], „Slavica Lundensia” 1973, 1, pp. 55–112.

Ochmański J., Historia Litwy [2. wyd.] [History of Lithuania (2nd ed.)], Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź, Ossolineum, 1982, 416 pp.

Parczewski M., Stan dyskusji archeologów polskich nad etnogenezą Słowian [The current state of the discussion concerning the ethnogenesis of the Slavs as led by Polish archeologists], [in:] Z polskich studiów slawistycznych. Seria X. Językoznawstwo, Warszawa, Komitet Słowianoznawstwa PAN, 2002, pp. 183–189.

Pluskota T., Nazwy miejscowe ziem ruskich Rzeczypospolitej XVI–XVIII w. Toponimia Ukrainy i pogranicza polsko-ruskiego [Local names of Ruthenian territories of Polish Republic in the 16th–18th centuries], Bydgoszcz, Wydawnictwo Uczelniane WSP, 1998, 382 pp.

Pokorny IEW – J. Pokorny, Indogermanisches etymologisches Wörterbuch [Etymological Dictionary of Indo-European], Bern–München, Francke Verlag, 1959, 1184 pp.

Rospond S., Słowiańskie nazwy geograficzne z sufiksem *-ьsk- [Slavic geographical names with the suffix *-ьsk-], Wrocław–Warszawa–Kraków, Ossolineum, 1969, 434 pp.

Rzetelska-Feleszko E., Perspektywy badań nad przedsłowiańskimi nazwami rzecznymi na obszarze Polski [Perspectives of the research on Pre-Slavic river names in the area of Poland], [in:] Hydronimia słowiańska. Materiały z IX konferencji Komisji Onomastyki Słowiańskiej przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów (Mogilany, 16–18 IX 1986 r.) [Slavic hydronomy. Materials from the 9th conference of the Commission of Slavic Onomastics at the International Comittee of Slavists (Mogilany, September the 16th–18th, 1986)], Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź, Ossolineum, 1989, pp. 99–107.

SP II – Słownik prasłowiański. II. C–Davьnota [Dictionary of Common Slavic. Part 2: C–Davьnota], Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk, Ossolineum, 1976, 368 pp.

Popowska-Taborska H., Wczesne dzieje Słowian w świetle ich języka [Early history of the Slavs in light of their language], Wrocław, Ossolineum, 1991, 176 pp.

Smoczyński W., Pochodzenie litewskiej nazwy miejscowej Pilsūdai (pol. Piłsudy) [Origin of the Lithuanian place name Pilsūdai (Polish Piłsudy)], „Onomastica” 1982, 29, pp. 115–126.

Vanagas A., Lietuvos TSR hidronimų daryba [Structure of the hydronyms of the People’s Soviet Republic of Lithuania], Vilnius, Mintis, 1970, 428 pp.

Vanagas A., Lietuvių hidronimų etimologinis žodynas [Etymological dictionary of Lithuanian hydronyms], Vilnius, Mokslas, 1981, 408 pp.

Vasmer M., Beiträge zur historischen Völkerkunde Osteuropas. I. Die Ostrgrenze der baltischen Stämme [Contributions to the historical ethnography of the Eastern Europe. I. The eastern boundary of the Baltic tribes], “Sitzungsberichte der preussischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse”, Berlin, 1932, pp. 637–666.

WRG – Wörterbuch der russischen Gewässernamen [Dictionary of Russian water names], I–V, Berlin–Wiesbaden, Harrassowitz, 1961–1969.

Ageeva R.A., Gidronimija pskovskih i novgorodskih (Shelonskaja i Derevskaja pjatiny) zemel’ v svete istorii zaselenija kraja [Hydronomy of the Pskov and Novgorod areas (Shelonskaya and Derevskaya pyatinas) in the light of the settlement history of the country], Moskva, [a.d.d.], 1974, 20 pp.

Ageeva R.A., Substratnaja gidronimija zapadnoj chasti Kalininskoj oblasti (v granicah istoricheskoj Derevskoj pjatiny) [Substrate hydronomy of the western part of the Kalinin province (within the limits of the historical Derevskaya pyatina)], [in:] Toponimija Central’noj Rossii [Toponymy of Central Russia], Moskva, 1974, Mysl‘, pp. 104–111.

Ageeva R.A., Gidronimija baltskogo proishozhdenija na territorii pskovskih i novgorodskih zemel’ [Hydronomy of Baltic origin in the Pskov and Novgorod areas], [in:] Jetnograficheskie i lingvisticheskie aspekty jetnicheskoj istorii baltov [Ethnographical and linguistic aspects of the ethnic history of the Balts], Riga, Zinatne, 1980, pp. 147–152.

Ageeva R.A., Proishozhdenie imen rek i ozer [Origin of river and lake names], Moskva, Nauka, 1985, 144 pp.

Ageeva R.A., Gidronimija russkogo Severo-Zapada kak istochnik kul’turno- -istoricheskoj informacii [Hydronomy of the North-West of Russia as source of cultural and historical information], Moskva, Jeditorial URSS, 2004, 256 pp.

Ark. – G.L. Arkushin, Slovnik mіkrotoponіmіv і mіkrogіdronіmіv pіvnіchno-zahіdnoї Ukraїni ta sumіzhnih zemel’. I–II [Dictionary of the microtoponyms of the North-Eastern Ukraine and contiguous areas. Vols. I–II], Luc’k, Vezha, 2006–2007, 438 and 536 pp.

AUM I – Atlas ukraïnskoï movi. I. Polissja, serednja Naddniprjanshchina i sumizhni zemli [Atlas of the Ukrainian language. Part 1: Polesye, middle Dnieper river basin and contiguous areas], Kiïv, Naukova dumka, 1984.

AUM II – Atlas ukraïnskoï movi. II. Volin’, Naddnistrjanshchina, Zakarpattja i sumizhni zemli [Atlas of the Ukrainian language. Part 2: Volhynia, Dniester river basin, Transcarpathia and contiguous areas], Kiïv, Naukova dumka, 1988.

Babik Z., Predpolagaemye refleksy pozdnepraslavjanskih foneticheskih izmenenij v substratnoj toponimii lesnoj zony Vostochnoj Evropy [Apparent reflexes of Late Common Slavic sound changes in the substrate toponymy of the forest zone of Eastern Europe], [in:] Prasłowiańszczyzna i jej rozpad [Common Slavic and its
disintegration], Warszawa, Energeia, 1998, pp. 177–192.

Bernshtejn S.B., Nekotorye voprosy metodiki izuchenija problem jetnogeneza slavjan [Some methodical problems concerning the study of the Slavic ethnogenesis], [in:] Jetnogenez narodov Balkan i severnogo Prichernomor’ja. Lingvistika, istorija, arheologija [Ethnogenesis of the peoples of the Balkans and of the areas north of the Black Sea. Linguistics, history, archaeology], Moskva, 1984, pp. 11–17.

Biryla M.V., Belaruskaja antrapanimija. 2. Prozvishchy, utvoranyja ad apeljatyўnaj leksiki [Byelorussian anthroponymy. 2. Surnames formed from appellative bases], Minsk, Navuka i tjehnika, 1969, 508 pp.

BKB – Blakitnaja kniga Belarusi. Jencyklapedyja [Azure book of Belarus. An encyclopaedy]. Minsk, Belaruskaja Jencyklapedyja,1994, 416 pp.

BM – „Belaruskaja mova” [Byelorussian language], Minsk [a periodical].

Vasil’ev V.L., Drevnebaltijskaja toponimija v regione Novgorodskoj zemli [Old Baltic hydronomy in the Novgrod area], [in:] Novgorod i novgorodskaja zemlja. Istorija i arheologija [Novgorod and its area. History and archaeology], Velikij Novgorod, Novgorodskij gosudarstvennyj ob’’edinennyj muzej-zapovednik, 2007, pp. 271–285.

Vasil’ev V.L., O probleme drevnebaltijskogo toponimicheskogo nasledija na russkom Severo-Zapade [On the problem of Baltic toponymic heritage in the North-West of Russia], „Voprosy Jazykoznanija” 2008, 3, pp. 76–94.

Vasil’ev V.L., Slavjanskie toponimicheskie drevnosti Novgorodskoj zemli [Slavic toponymical archaisms of the Novgorod area], Moskva, Rukopisnye pamjatniki Drevnej Rusi, 2012, 816 pp.

Vasil’ev V.L., Problematika izuchenija gidronimii baltiskogo proishozhdenija na territorii Rossii [Issues in the study of the hydronomy of Baltic origin in the Russian territory], „Linguistica” 2016, 55, pp. 173–186.

Veselovskij S.B., Onomastikon. Drevnerusskie imena, otchestva, familii [Old Russian names, patronyms and surnames], Moskva, Nauka, 1974, 382 pp.

Gavrilova T.O., Denisenko Z.M., Slovnik mіkrotoponіmіv Cherkashchini [Dictionary of microtoponyms of the Cherkassy area], Cherkasi, Ju. Chabanenko, 2010, 494 pp.

Dzhakson T.N., Austr í görđum. Drevnerusskie toponimy v drevneskandinavskih istochnikah [Austr í görđum. Old Russian toponyms in Old Scandinavian sources], Moskva, Jazyki slavjanskoj kul’tury, 2001, 208 pp.

Dov1947 – Ukraïns’ka RSR. Administrativno-teritorial’nij podil na 1 veresnja 1946 roku [Ukrainian People’s Soviet Republic. The administrative division for September the 1st, 1946], Kiïv, Ukraïns’ke vidavnictvo politichnoï literaturi, 1947, 1064 pp.

Zheleznjak I.M., Kiïvs’kij toponimikon [Toponymicon of Kiev], Kiïv, Kij, 2014, 224 pp.

Zhuchkevich V.A., Toponimika Belorussii [Toponymy of Belarus], Minsk, Nauka i tehnika, 1968, 182 pp.

Zhuchkevich V.A., K voprosu ob uchastii baltov v jetnogeneze belorusov [Towards the problem of participation of the Balts in the ethnogenesis of the Byelorussians], „Sovetskaja Jetnografija” 1968, 1, pp. 107–113.

Zhuchkevich V.A., Kratkij toponimicheskij slovar’ Belorussii [Concise dictionary of toponyms of Belarus], Minsk, Izdatel’stvo BGU, 1974, 484 pp.

DABM – Dyjalektalagichny atlas belaruskaj movy [Dialectological atlas of the Byelorussian language], Minsk, Vydavectva Akadjemii navuk BSSR, 1963.

Duridanov I., Problemi na b’’lgarskata hidronimija [Problems of Bulgarian hydronomy], [in:] Hydronimia słowiańska. Materiały z IX konferencji Komisji Onomastyki Słowiańskiej przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów (Mogilany, 16–18

IX 1986 r.) [Slavic hydronomy. Materials from the 9th conference of the Commission of Slavic Onomastics at the International Comittee of Slavists (Mogilany, September the 16th-18th, 1986)], Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź, Ossolineum, 1989, pp. 109–113.

ESLGNPR – Etimologichnij slovnik litopisnih geografichnih nazv Pivdennoï Rusi [Etymological dictionary of the geographical names of southern Rus occurring in the earliest chronicles], Kiïv, Naukova dumka, 1985, 258 pp.

ESUM II – Etimologichnij slovnik ukraïnskoï movi. II. D–Kopci [Etymological dictionary of Ukrainian. Vol. 2. D–Kopci], Kiïv, Naukova dumka 1985, 572 pp.

ESUM VI – Etimologichnij slovnik ukraïnskoï movi VI. U–Ja [Etymological dictionary of Ukrainian. Vol. VI. U–Ja], Kiïv, Naukova dumka, 2012, 568 pp.

Ivanenko O.V., Nazvi poselen’ Sumshchini. Istoriko-etimologichnij slovnik [Names of the localities of the Sumy area. Historical and etymological dictionary], Kiïv, NAN Ukraïni, 2016, 330 pp.

Katonova E.M., Nekotorye baltijskie gidronimy bassejna Zapadnoj Dviny na territorii Belorussii [Some Baltic hydronyms of the Dvina river basin on the territory of Belarus], „Latvijas TSR Zinātnu Akademijas Vēstis” 1973, 4, pp. 81–87.

Kozlova R.M., Otrazhenie ablauta v slavjanskoj onomastike [Reflexes of the ablaut in the Slavic onomastics], [in:] Studiï z onomastiki ta etimologiï [Studies in onomastics and etymology], Kiïv, 2013, pp. 108–142.

Luchik V.V., Etimologichnij slovnik toponimiv Ukraïni. 3700 geografichnih nazv [Etymological dictionary of Ukrainian toponyms. 3700 geographical names], Kiïv, Akademija, 2014, 544 pp.

Mag. – Sloўnik mikrataponimaў Magilëўshchyny [Dictionary of toponyms of the Mogilev area], Magilëў, MDU, 2004, 208 pp.

MikrBel – Mikratapanimija Belarusi. Matjeryjaly [Microtoponyms of Belarus. Materials], Minsk, Navuka i tjehnika, 1974, 328 pp.

Neroznak V.P., Nazvanija drevnerusskih gorodov [Names of the Old Russian protocities], Moskva, Nauka, 1983, 208 pp.

NNPRB-B – Nazvy naselenyh punktaў Rjespubliki Belarus’. Narmatyўny davednik. Brjesckaja voblasc’ [Names of the localities of the Republic of Belarus. Normative hand-book. Brest province], Minsk, Tjehnalogija, 2010, 320 pp.

NNPRB-V – Nazvy naselenyh punktaў Rjespubliki Belarus’. Narmatyўny davednik. Vicebskaja voblasc’ [Names of the localities of the Republic of Belarus. Normative hand-book. Vitebsk province], Minsk, Tjehnalogija, 2009, 670 pp.

NNPRB-G – Nazvy naselenyh punktaў Rjespubliki Belarus’. Narmatyўny davednik. Gomel’skaja voblasc’ [Names of the localities of the Republic of Belarus. Normative handbook. Gomel province], Minsk, Tjehnalogija, 2006, 382 pp.

NNPRB-M – Nazvy naselenyh punktaў Rjespubliki Belarus’. Narmatyўny davednik. Minskaja voblasc’ [Names of the localities of the Republic of Belarus. Normative hand-book. Minsk province], Minsk, Tjehnalogija, 2003, 606 pp.

NNPRB-Mg – Nazvy naselenyh punktaў Rjespubliki Belarus’. Narmatyўny davednik. Magilëўskaja voblasc’ [Names of the localities of the Republic of Belarus. Normative hand-book. Mogilev province], Minsk, Tjehnalogija, 2007, 408 pp.

Pavl. – S. Pavlenko, Mikrotoponimi Chernigovo-Sivershhini [Microtoponyms of the Chernigov and Novgorod-Siverskyj areas], Chernigiv, PVK Desna, 2013, 600 pp.

Rogalev A.F., Toponimija Belarusi. Gomelskaja oblast’. Loevskij rajon [Byelorussian toponymy. Homel province. Loev region], Gomel’, GGU, 2015, 318 pp.

SGU – Slovnik gidronimiv Ukraïni [Dictionary of hydronyms of the Ukraine], Kiïv, Naukova dumka, 1979, 782 pp.

Sedov V.V., Slavjane Verhnego Podneprov’ja i Podvin’ja [Slavs of the Upper Dnieper and Dvina river basins], Moskva, Nauka, 1970, 200 pp.

Sedov V.V., Gidronimija goljadi [Golyad’ hydronomy], [in:] Pitannja gidronimiki [Current issues of hydronomy], Kiïv, 1971, pp. 131–137.

Sedov V.V., Baltskaja gidronimika Volgo-Okskogo mezhdurech’ja [Baltic hydronomy between Volga and Oka], [in:] Drevnee poselenie v Podmoskov’e [Ancient settlement in the Moscow area], Moskva, 1971, pp. 108–113.

Sedov V.V., Vostochnye slavjane v VI–XIII vv. [Eastern Slavs in the 6th–13th centuries], Moskva, Nauka, 1982, 328 pp.

Smol. – G.P. Smolickaja, Gidronimija bassejna Oki. Spisok rek i ozer [Hydronomy of the Oka river basin. A repertory of rivers and lakes], Moskva, Nauka, 1976, 404 pp.

Spis1902 – Spisok’’ naselennyh’’ mѣst’’ Chernigovskoj gubernii, imѣjushhih’’ ne menѣe 10 zhitelej, po dannym’’ za 1901 god’’ [Repertory of localities of the Gouvernment of Chernigov having at least 10 inhabitants, according to the data for the year 1901], Chernigov’’, Tip. gub. pravlenija, 1902, 188 pp.

Tolstoj N.I., O neposledovatel’nosti pervoj palatalizacii zadnenebnyh soglasnyh v slavjanskih jazykah. III [Some exceptions to the first palatalization of velars in the Slavic languages], [in:] Slawistyczne studia językoznawcze [Linguistic studies in Slavic languages], Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź, Ossolineum, 1987, pp. 407–410.

Toporov V.N., Baltica Podmoskov’ja [Baltica of the vicinities of Moscow], [in:] Balto-slavjanskij sbornik [Balto-Slavic collection], Moskva, 1972, pp. 217–280.

Toporov V.N., Drevnjaja Moskva v baltijskoj perspektive [Old Moscow in a Baltic perspective], „Balto-slavjanskie issledovanija 1981” 1982, pp. 3–81.

Toporov V.N., Baltijskij gorizont drevnej Moskvy [Baltic horizon of the Old Moscow], „Acta Baltico-Slavica” 1982, 14, pp. 259–272.

Toporov V.N., Baltijskij jelement v gidronimii Pooch’ja. I. A. Verhnee levoberezhnoe Pooch’e [Baltic element in the hydronomy of the Oka river basin. I. Left bank of the Upper Oka], „Balto-slavjanskie issledovanija 1986” 1988, pp. 154–177.

Toporov V.N., Baltijskij jelement v gidronimii Pooch’ja. II [Baltic element in the hydronomy of the Oka river basin. II.], „Balto-slavjanskie issledovanija 1987” 1989, pp. 47–69.

Toporov V.N., Iz baltijskoj areal’noj gidronimii. K latgal’sko-vostochnoslavjanskim jazykovym svjazjam [From the Baltic areal hydronomy. Towards East Slavic-Latgalian language contacts], [in:] Bałto-słowiańskie związki językowe [Balto-Slavic language contacts], Wrocław–Warszawa–Kraków, 1990, pp. 365–380.

Toporov V.N., O baltijskoj gidronimii Verhnego Podon’ja [On Baltic hydronomy of the Upper Don river basin], „Linguistica Baltica” 1992, 1, pp. 225–240.

Toporov V.N., Baltijskij jelement v gidronimii Pooch’ja. III, I. A. Verhnee levoberezhnoe Pooch’e. I. Levye pritoki Oki [Baltic element in the hydronomy of the Oka river basin. I. A. Left bank of the Upper Oka. I. Left tributaries of the Oka], „Balto-slavjanskie issledovanija 1988–1996” 1997, pp. 276–310.

Trubachev O.N., Nazvanija rek pravoberezhnoj Ukrainy. Jetimologija, slovoobrazovanie, jetnicheskaja interpretacija [River names of Western Ukraine. Etymology, formation, ethnic interpretation], Moskva, Nauka, 1968, 292 pp.

TT – V.N. Toporov, O.N. Trubachev, Lingvisticheskij analiz gidronimov Verhnego Podneprov’ja [Linguistic analysis of the hydronyms of the Upper Dnieper basin], Moskva, Nauka, 1962, 272 pp.

Horoshkevich A.L., Sud’ba – arheologija. Issledovateli slavjanskoj istorii Irina Petrovna Rusanova i Boris Anisimovich Timoshhuk [Fate – Archaeology. The investigators of Slavic history Irina Petrovna Rusanova and Boris Anisimovich Timoshhuk], „Slavia Antiqua” 2000, 41, pp. 191–210.

Cherepanova E.A., Narodnaja geograficheskaja terminologija Chernigovsko-Sumskogo Poles’ja [Folk geographical terminology of the Chernigov and Sumy Polesye], Sumy, Sumskij GPI, 1984, 276 pp.

Shul’gach V.P., Praslov’jans’kij gіdronіmnij fond (fragment rekonstrukcії) [Common Slavic hydronomic fund (fragment of a reconstruction)], Kiїv, NAN Ukraïni, 1998, 382 pp.

Jarotov A.E., Toponimika Belarusi. Kurs lekcij [Toponymy of Belarus. Course of lectures], Minsk, BGU, 2011, 44 pp.

Jashkin I.Ja., Belaruskija geagrafichnyja nazvy. Tapagrafija, gidralogija [Byelorussian geographical terms. Topography, hydrology], Minsk, Navuka i tjehnika, 1971, 256 pp.