Powstanie i działalność wychowawcza Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” na przełomie XIX i XX wieku w Galicji

Krzysztof Ledniowski

Abstrakt

The Establishment and Educational Activity of the “Sokół” Gymnastic Society at the Turn of the 19th and 20th Century in Galicia

Summary: The article presents the development of the “Sokół” Gymnastic Society which was established in 1867 in Lviv. The new idea, within several years, has covered the Galicia region, penetrating also into the remaining partitions. The Society’s activity was also developing during the interwar period. An important factor influencing the Sokół movement increase in popularity was “Sokół” Gymnastics Guide published since 1881. It enabled, among others, promoting gymnastics and key organizational slogans. It also functioned as a link between Lviv and numerous branches, the so-called ‘nests’. Latin motto “Mens sana in corpore sano” – “A sound mind in a sound body” has become the leitmotif of the organisation. The Society played a significant role in promoting gymnastics and many sports disciplines. The ‘nests’ also became educational and cultural centers. Through promotion of physical culture, patriotic content was brought up and passed on to future generations.

Słowa kluczowe: Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, „Przewodnik Gimnastyczny «Sokół »”, ruch sokoli, działalność sportowa, działalność wychowawcza, Galicja
References

Buszko, Józef. Galicja 1859–1914. Polski Piemont? Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1989.

Buszko, Józef. Od niewoli do niepodległości (1864–1918). Kraków: Forga Oficyna Wydawnicza, 2001.

Dudek, Dobiesław. Działalność wojskowa Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” przed I wojną światową. Nowy Sącz: Sądecka Oficyna Wydawnicza Wojewódzkiego Ośrodka Kultury, 1994.

Dudek, Dobiesław. „«Sokół» na tle przygotowań niepodległościowych w Galicji”. W: Z dziejów Towarzystw Gimnastycznych „Sokół”, red. Zdzisław Pawluczuk. Gdańsk: Wydawnictwo Pionier, 1996, 39–44.

Gizowski, Mariusz. „Symbolika ideograficzna sokolstwa polskiego”. W: 130 lat Sokolstwa Polskiego, Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, red. Andrzej Łopata. Kraków: Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, 1997, 35–44.

Grodziski, Stanisław. W Królestwie Galicji i Lodomerii. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1976.

Hądzelek, Kajetan, Wroczyński, Ryszard. Główne kierunki rozwoju wychowania fizycznego od końca XVIII wieku do 1918 roku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1968.

Kieniewicz, Stefan. Galicja w dobie autonomicznej (1850–1914): wybór tekstów. Wrocław: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1952.

Kuriańska-Wołoszyn, Joanna, Nowak, Leonard. Gimnastyka w Polsce w latach 1919–1939. Poznań: Wydawnictwo WSPiA, 2013.

Lipoński, Wojciech. Historia sportu: na tle rozwoju kultury fizycznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.

Snopko, Jan. Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” w Galicji 1867–1914. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 1997.

Snopko, Jan. „I Zlot Sokolstwa Polskiego w 1892 r. we Lwowie”. W: Szkice z dziejów „Sokoła” w południowej i wschodniej Polsce, red. Andrzej Nowakowski. Wadowice: Drukarnia i Wydawnictwo Grafikon, 2002, 6–11.

Snopko, Jan, Dudek, Dobiesław. „Rozwój ruchu sokolego w zaborze austriackim”. W: Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego w latach 1867–1997, red. Eligiusz Małolepszy, Zdzisław Pawluczuk. Częstochowa: Wydawnictwo WSP, 2001, 13–29.

Stryjkowski, Krzysztof. „Działalność kulturalna, oświatowa i prasowo-wydawnicza”. W: Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego w latach 1867–1997, red. Eligiusz Małolepszy, Zdzisław Pawluczuk. Częstochowa: Wydawnictwo WSP, 2001, 133–150.

Toporowicz, Kazimierz. „Geneza Towarzystwa Gimnastycznego «Sokół» na ziemiach polskich. Powstanie «Sokoła» we Lwowie”. W: Zarys dziejów Sokolstwa Polskiego w latach 1867–1997, red. Eligiusz Małolepszy, Zdzisław Pawluczuk. Częstochowa: Wydawnictwo WSP, 2001, 9–13.

Toporowicz, Kazimierz. „Zarys dziejów «Sokoła» na ziemiach polskich w latach 1867–1947”.

W: Z dziejów Towarzystw Gimnastycznych „Sokół”, red. Zdzisław Pawluczuk. Gdańsk: Wydawnictwo Pionier, 1996, 7–19.

Tuszyński, Bogdan. „Prasa Towarzystwa Gimnastycznego «Sokół» w trzech zaborach”. Kwartalnik Historii Prasy Polskiej 24/4 (1985–1986), 27–48.

Wroczyński, Ryszard. Powszechne dzieje wychowania fizycznego i sportu. Wrocław: Wydawnictwo BK, 2003.

Zaborniak, Stanisław. „Wkład Towarzystwa Gimnastycznego «Sokół» w rozwój kultury fizycznej na ziemiach polskich pod zaborem austriackim w latach 1867–1914”. W: Szkice z działalności Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” (1867–2006), red. Stanisław Zaborniak, Paweł Kowal.Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, 2010, 11–35.

Zgórniak, Marian. Polska w czasach walk o niepodległość (1815–1864). Kraków: Forga Oficyna Wydawnicza,
2001.

Netografia
Księga pamiątkowa ku uczczeniu dwudziestej piątej rocznicy założenia Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” we Lwowie, autor wstępu Tadeusz Romanowicz. Lwów: Nakładem Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”, 1892, https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/10742/edition/10264/content (dostęp: 6.03.2019).

Michalski, Czesław. „Czasopisma lwowskich i krakowskich organizacji sokolich” [dokument elektroniczny], VII Ogólnopolska Konferencja Naukowa, Kraków–Lwów. Książki, Czasopisma, Biblioteki XIX i XX Wieku (2003), http://rep.up.krakow.pl/xmlui/bitstream/handle/11716/2826/34_czasopisma_lwowskich_i_krakowskich_organizacji_sokolich_c_michalski.pdf?sequence=1&isAllowed=y (dostęp: 6.03.2019).

Przewodnik Gimnastyczny „Sokół” 1 (1881), 1–12, http://www.wbc.poznan.pl/publication/35486 (dostęp: 6.03.2019).

Przewodnik Gimnastyczny „Sokół” 11 (1911), 81–88, http://www.wbc.poznan.pl/publication/35486 (dostęp: 6.03.2019).

Przewodnik Gimnastyczny „Sokół” 6 (1919), 22–28, http://www.wbc.poznan.pl/publication/35486 (dostęp: 6.03.2019).

Statut Towarzystwa Gimnastycznego we Lwowie (Lwów 1867), http://dlibra.biblioteka.tarnow.pl/Content/697/sk_46_02.pdf (dostęp: 6.03.2019).

Szczepanowski, Stanisław. Nędza Galicyi w cyfrach i program energicznego rozwoju gospodarstwa krajowego. Lwów: nakładem autora, 1888, https://www.sbc.org.pl/dlibra/publication/37606/edition/34263/content?ref=desc (dostęp: 6.03.2019).

Terech, Michał. Zarys dziejów sokolstwa polskiego. Warszawa: Nakładem Związku Towarzystw Gimnastycznych „Sokół” w Polsce, 1932, http://www.wbc.poznan.pl/dlibra/plain-content?id=273583 (dostęp: 6.03.2019).

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie.