Wychowanie, oświata powszechna i kształcenie uniwersyteckie jako źródła polskiej niepodległości: pedagogiczno-patriotyczne idee i działania Kazimierza Twardowskiego

Marek Rembierz

Abstrakt

Considering Polish thought and pedagogical activity in the years 1863-1914/1918 in terms of a relationship between education and aspirations to independence, as one of the important research issues should be recognized thought and pedagogical activity of Kazimierz Twardowski (b. 1866. in Vienna, d. 1938 in Lviv). He created a philosophical-logical Lvov-Warsaw School, which along with research - also scientific work in the field of pedagogy - was practiced reliable education and was considered its implications. About educational values of Kazimierz Twardowski's achievements was convinced, among others, Tadeusz Kotarbinski. In 1965 he characterized legacy of his master: "The effort of Twardowski's thought was (…) coupled with concern about its bright and clear termination, the task of thinker was connected with the task of teacher. By own example the professor taught how to think, how to with others co-think, co-inquire, (…) he just taught how to work". Twardowski was involved in the organization of Polish general education: he chaired a committee of the General Academic Lectures, the Girls' Middle School Society, the Society of Teachers of Higher Education. Among the general lectures that led Twardowski, it is worth paying attention to his lecture "Upbringing and humanities", that inaugurated Holiday University Courses in Cieszyn, organized by the Polish Association of Pedagogy in the Duchy of Cieszyn (15-30 August 1904). It was also preserved interesting correspondence of Twardowski with associations operating in Cieszyn. In the pedagogical activity of Twardowski there are clearly present civic and patriotic trains. He attached great importance to the fulfillment of obligations towards the origin country, what he also expressed in public speeches, aimed at the formation of citizenship and patriotism.

Streszczenie

Rozpatrując polską myśl i działalność pedagogiczną w latach 1863-1914/1918 pod kątem związków między wychowaniem i dążeniami do niepodległości, za jedno z istotnych zagadnień badawczych uznać należy myśl i działalność pedagogiczną Kazimierza Twardowskiego (ur. 1866 r. we Wiedniu, zm. 1938 r. we Lwowie). Był on twórcą filozoficzno-logicznej Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, w której wraz z pracą naukową - także w zakresie nauk pedagogicznych - praktykowano rzetelną edukację i rozpatrywano jej uwarunkowania. O walorach pedagogicznych dokonań Twardowskiego był przekonany m.in. Tadeusz Kotarbiński, gdy w 1965 r. charakteryzował dziedzictwo swego lwowskiego mistrza: "Wysiłek myśli Twardowskiego był (…) sprzężony z troską o jasne i wyraźne jej wypowiedzenie, zadanie myśliciela zwierało się w jedno z zadaniem nauczyciela. Własnym przykładem uczył Profesor, jak myśleć, jak z innymi współmyśleć, współdociekać, (…) uczył po prostu, jak pracować". Twardowski zaangażowany był w organizację polskiej oświaty: przewodniczył komitetowi Powszechnych Wykładów Uniwersyteckich, Towarzystwu Gimnazjum Żeńskiego, Towarzystwu Nauczycieli Szkół Wyższych. Wśród powszechnych wykładów, które prowadził Twardowski warto zwrócić m.in. uwagę na jego wykład Wychowanie i nauka, inaugurujący Wakacyjny Kurs Uniwersytecki w Cieszynie, zorganizowany przez Polskie Towarzystwo Pedagogiczne w Księstwie Cieszyńskim (15-30.08.1904). Zachowała się też interesująca korespondencja Twardowskiego z towarzystwami działającymi w Cieszynie. W pedagogicznej działalności Twardowskiego wyraźnie występuje wątek obywatelski i patriotyczny. Przywiązywał on dużą wagę do spełniania powinności wobec kraju ojczystego, dając temu także wyraz w publicznych wystąpieniach służących kształtowaniu postawy obywatelskiej i patriotycznej.

Słowa kluczowe: Kazimierz Twardowski, oświata, kształcenie uniwersyteckie, działalność oświatowa Kazimierza Twardowskiego, idee pedagogiczno-patriotyczne
References

Ajdukiewicz K., Logistyczny antyirracjonalizm w Polsce,„Przegląd Filozoficzny” XXXVII (1934), s. 399–408;

Ajdukiewicz K., Pozanaukowa działalność Kazimierza Twardowskiego, „Ruch Filozoficzny” 1959, XIX, nr 1–2.

Bobryk J., Twardowski. Teoria działania, Warszawa 2001.

Bronk A., Prawda i kultura europejska, w: W. Strawiński, M. Grygianiec, A. Brożek (red.), Myśli o języku, nauce i wartościach. Księga ofiarowana Profesorowi Jackowi Juliuszowi Jadackiemu w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 2006. s. 396–410.

Brożek A., Kazimierz Twardowski w Wiedniu, Warszawa 2010.

Chmielewski A., Niewspółmierność, nieprzekładalność, konflikt. Relatywizm we współczesnej filozofii analitycznej, Wrocław 2014.

Czeżowski T., Kazimierz Twardowski jako nauczyciel, w: Kazimierz Twardowski. Nauczyciel, uczony, obywatel. Przemówienia wygłoszone na Akademii Żałobnej urządzonej w Auli Uniwersytetu J.K. w dniu 30 IV 1938 przez Senat Akademicki, Radę Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Jana Kazimierza i Polskie Towarzystwo Filozoficzne, Lwów 1938.

Czeżowski T., W dziesięciolecie śmierci Kazimierza Twardowskiego, w: tegoż, Odczyty filozoficzne, Toruń 1958.

Dąmbska I.,O niektórych koncepcjach metafilozoficznych w szkole lwowsko-warszawskiej, w: J. Perzanowski (red.), Jak  filozofować? Studia z metodologii filozofii, Warszawa 1989.

Denek K, Poszukiwanie drogi, w: K. Denek, B. Dymara, W. Korzeniowska (red.), Dziecko w świecie wielkiej i małej Ojczyzny, Kraków 2009.

Dyczewski L., Tożsamość i patriotyzm, w: J. Nikitorowicz (red.), Patriotyzm i nacjonalizm. Ku jakiej tożsamości kulturowej, Kraków 2013, s. 173-189.

Fragment sprawozdania z czynności Powszechnych Wykładów Uniwersyteckich we Lwowie w roku szkolnym 1902–1903, w: W. Tyburski, R. Wiśniewski (red.): Polska filozofia analityczna. W kręgu Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Księga poświęcona pamięci Ryszarda Jadczaka, Toruń 1999.

Gadamer H. -G., Wychowanie jest wychowaniem siebie, tłum. P. Sosnowska, red. A Folkierska, w: tegoż, Teoria, etyka, edukacja. Eseje wybrane, wybór R. Godoń, wstęp i red. P. Dybel, Warszawa 2008, s. 258–270.

Gajda J., Racjonalny patriotyzm jako antidotum skrajnego nacjonalizmu, w: J. Nikitorowicz (red.), Patriotyzm i nacjonalizm. Ku jakiej tożsamości kulturowej, Kraków 2013, s. 50–64.

Głos w dyskusji na Walnym Zgromadzeniu Towarzystwa Gimnazjum Żeńskiego, w: W. Tyburski, R. Wiśniewski (red.): Polska filozofia analityczna. W kręgu Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Księga poświęcona pamięci Ryszarda Jadczaka, Toruń 1999.

Głos w dyskusji nad nauczaniem propedeutyki filozoficznej w gimnazjach, w: K. Twardowski, Myśl, mowa i czyn, cz. II, A. Brożek i J. Jadacki (red.), Warszawa 2014, s. 296–298.

Głos w dyskusji nad referatem dra Karola Zagajewskiego „O potrzebie zaprowadzenia nauki nadobowiązkowej języka łacińskiego w szkołach realnych”, wygłoszonym na posiedzeniu Koła Lwowskiego TNSW, w: W. Tyburski, R. Wiśniewski, red.: Polska filozofia analityczna. W kręgu Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Księga poświęcona pamięci Ryszarda Jadczaka, Toruń 1999.

Głos w dyskusji nad referatem Kazimierza Lutosławskiego pt. „Rola ogniska wychowawczego wiejskiego w ogólnym systemie szkolnictwa narodowego”, w: W. Tyburski, R. Wiśniewski (red.), Polska filozofia analityczna. W kręgu Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Księga poświęcona pamięci Ryszarda Jadczaka, Toruń 1999.

Głos w dyskusji w sprawie egzaminu dojrzałości, przeprowadzonej na XIX Walnym Zgromadzeniu TNSW, w: K. Twardowski, Myśl, mowa i czyn, cz. II, A. Brożek i J. Jadacki (red.), Warszawa 2014, s. 298–300.

Głos w dyskusji w sprawie naruszenia wolności słowa i godności stanu nauczycielskiego na Walnym Zgromadzeniu Koła Krakowskiego TNSW, w:W. Tyburski, R. Wiśniewski, red.: Polska filozofia analityczna. W kręgu Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Księga poświęcona pamięci Ryszarda Jadczaka, Toruń 1999.

Ingarden R.,Działalność naukowa Kazimierza Twardowskiego (Przemówienie wygłoszone na Akademii Żałobnej we Lwowie, w dn. 30 kwietnia 1938), w: tegoż, Z badań nad filozofią współczesną, Warszawa 1963.

Jadacki J. J., Co dała kulturze polskiej Szkoła Lwowsko-Warszawska, „Odra”, r. XXVI (1996), nr 12.

Jadacki J. J., Kazimierz Twardowski, w: B. Markiewicz, J. Jadacki, R. Jadczak (red.), Polskie Towarzystwo Filozoficzne czyli z dziejów filozofii jako nauki instytucjonalnej,Warszawa 1999, s. 239–250;

Jadacki J. J., Kazimierz Twardowski: estetyk, teoretyk i historyk muzyki – meloman i pianista, kompozytor, w: K. Twardowski, Filozofia i muzyka, Warszawa 2005, s. 7–24.

Jadacki J. J., Szkoła Lwowsko-Warszawska i jej wpływ na filozofię polską drugiej połowy XX wieku, w: A. Dziedzic, A. Kołakowski, S. Pieróg i P. Ziemski (red.), Historia filozofii polskiej. Dokonania – poszukiwania – projekty, Warszawa 2006, s. 126–148.

Jadczak R., Kazimierz Twardowski o „poczuciu narodowym” i obowiązkach wobec ojczyzny, „Kultura –Oświata – Nauka”, 1988 nr 1–2, s.119–141.

Jadczak R., Kazimierz Twardowski. Twórca Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, Toruń 1991.

Jadczak R.,Kazimierza Twardowskiego program szkoły narodowej-polskiej, „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Nauki Społeczno-Humanistyczne. Pedagogika” 1991, XV.

Jadczak R., Mistrz i jego uczniowie, Warszawa 1997.

Jadczak R., Powstanie filozofii analitycznej w Polsce (noty bibliograficzne), Toruń 1995.

Jadczak R., Wstęp, w: K. Twardowski, Wybór pism psychologicznych i pedagogicznych, red. i oprac. R. Jadczak, Warszawa 1992.

Kleszcz R., Metoda i wartości. Metafilozofia Kazimierza Twardowskiego, Warszawa 2013.

Kojs W., Edukacja, pedagogika i prakseologia – wybrane płaszczyzny współdziałania, w: S. Palka (red.), Pogranicza pedagogiki i nauk pomocniczych, Kraków 2004, s. 97–109.

Kostkiewicz J., Kierunki i koncepcje pedagogiki katolickiej w Polsce 1918–1939, Kraków 2013.

Kotarbiński T., Elementy teorii poznania, logiki formalnej i metodologii nauk, Wrocław 1961.

Kotarbiński T., Główne kierunki i tendencje filozofii w Polsce, w: tegoż, Wybór pism. Myśli o myśleniu, t. 2, Warszawa 1958.

Kotarbiński T., Kazimierz Twardowski, „Pion” 1936, nr 21 (138).

Kotarbiński T., O Kazimierzu Twardowskim, w: K. Twardowski, Wybrane pisma filozoficzne, Warszawa 1965.

Kotarbiński T., Styl pracy Kazimierza Twardowskiego, „Ruch Filozoficzny” 1959, t. XIX, nr 1–2.

Kotarbiński T., Zasady dobrej roboty w pracy umysłowej, w: tegoż,Dzieła wszystkie. Prakseologia, cz.2, Wrocław 2003.

Kwieciński Z., Pedagogiczne zero. Zastosowania problemowe, epistemiczne i magiczne, „Nauka” 2004, nr 2.

Łempicki S., Kazimierz Twardowski – filozof i wychowawca, „Przegląd Historyczno-Oświatowy” 1948, r. 1, s. 111–122.

Łempicki S., Rola Kazimierza Twardowskiego w uniwersytecie i społeczeństwie, w: Kazimierz Twardowski. Nauczyciel, uczony, obywatel. Przemówienia wygłoszone na Akademii Żałobnej urządzonej w Auli Uniwersytetu J.K. w dniu 30 IV 1938 przez Senat Akademicki, Radę Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Jana Kazimierza i Polskie Towarzystwo Filozoficzne, Lwów 1938, s. 31–49.

Łukasiewicz J., Logika i metafizyka, red. J.J. Jadacki, Warszawa 1998.

Meissner A., Nauczyciele galicyjscy. Udział polskich nauczycieli galicyjskich w rozwoju teorii pedagogicznej i badań naukowych 1860–1918, Rzeszów 1996.

Meissner A., Spór o duszę polskiego nauczyciela. Społeczeństwo galicyjskie wobec problemów kształcenia nauczycieli, Rzeszów 1999.

Moroz J., Dyskusja z relatywizmem prawdy w Szkole Lwowsko-Warszawskiej, Warszawa 2013.

Nikitorowicz J., Tożsamość – twórczy wysiłek ku patriotyzmowi, w: J. Nikitorowicz (red.), Patriotyzm i nacjonalizm. Ku jakiej tożsamości kulturowej, Kraków 2013, s. 29–49.

Ogrodzka-Mazur E., (Nie)obecność patriotyzmu w świadomości aksjologicznej młodego pokolenia Polaków. „Przesuwanie się horyzontu aksjologicznego” czy kryzys w wartościowaniu?, w: red. J. Nikitorowicz (red.), Patriotyzm i nacjonalizm. Ku jakiej tożsamości kulturowej, Kraków 2013, s. 106-127.

Pelc J., Antyirracjonalizm – postawa filozofów szkoły lwowsko-warszawskiej, w: K. Trzęsicki (red.), Ratione et Studio. Profesorowi Witoldowi Marciszewskiemu w darze, Białystok 2005, s. 309–318.

Pelc J.,, Wizerunki i wspomnienia. Materiały do dziejów semiotyki, Warszawa 1994.

Przemówienie na promocji sub auspiciis imperatoris [dra Bronisława Sas-Bandrowskiego], w: K. Twardowski, Myśl, mowa i czyn, cz. II, red. A. Brożek, J. Jadacki, Kraków 2014.

Przemówienie na uroczystości rozdania świadectw dojrzałości i pożegnania pierwszych abiturientek Prywatnego Gimnazjum Żeńskiego im. Juliusza Słowackiego we Lwowie, w: W. Tyburski, R. Wiśniewski, red.: Polska filozofia analityczna. W kręgu Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Księga poświecona pamięci Ryszarda Jadczaka, Toruń 1999.

Przemówienie podczas wiecu rodzicielskiego w sprawie unarodowienia szkoły, w: K. Twardowski, Myśl, mowa i czyn, cz. II, A. Brożek i J. Jadacki (red.), Warszawa 2014, s. 392–395.

Przemówienie podczas wiecu rodzicielskiego w sprawie unarodowienia szkoły, w: K. Twardowski, Myśl, mowa i czyn, cz. II, A. Brożek i J. Jadacki (red.), Warszawa 2014.

Przemówienie w obronie polskości Uniwersytetu Lwowskiego na wiecu doktorówPolaków, w: K. Twardowski, Myśl, mowa i czyn. Część II, A. Brożek i J. Jadacki (red.), Warszawa 2014, s. 415–419.

Przemówienie w sprawie pomocy dla szkolnictwa polskiego na Śląsku, wygłoszone na Wiecu Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego, w: K. Twardowski, Myśl, mowa i czyn, cz. II, A. Brożek i J. Jadacki (red.), Warszawa 2014, s. 414–415.

Rembierz M., Ethos edukacji i jej filozoficzny logos. Elementy filozofii edukacji w dociekaniach Tadeusza Kotarbińskiego, „Studia z Filozofii Polskiej”, t. 2, M. Rembierz, K. Śleziński (red.), Bielsko-Biała–Kraków 2007, s. 342–354.

Rembierz M., Filozoficzne i metodologiczne inspiracje pedagogiki. Wykłady im. Kazimierza Twardowskiego w Cieszynie, „Gazeta Uniwersytecka”, nr 10–11 (55–56), lipiec 1998, http://gazeta.us.edu.pl/node/194311.

Rembierz M., Humanizm nauk pedagogicznych a niektóre założenia nauk społecznych, „Społeczeństwo i Rodzina” 2013 nr 34, s. 8–32.

Rembierz M., Nauczyciel kraju ojczystego – Kazimierza Twardowskiego dydaktyka wychowawcza w kontekście myśli pedagogicznej Kazimierza Denka, w: Nauczyciel kraju ojczystego. Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Kazimierzowi Denkowi, Szczecinek 2012, s. 221–239.

Roszczyk M., Relatywizm teoretyczny i relatywizm normatywny, „Roczniki Filozoficzne” 2010, t. LVIII, nr 1, s. 201–227.

Rudniański J., Sprawność umysłowa, Warszawa 1984.

Salamucha A., Definicje wychowania w literaturze pedagogicznej, „Roczniki Nauk Społecznych”, 2004, z. 2, s. 31–43.

Sośnicki K., Kazimierz Twardowski jako pedagog, „Nowa Szkoła” 1959, nr 4, s. 24–29.

Struve H., Słówko o polskiej filozofii narodowej, „Ruch Filozoficzny” 1911, nr 1, s. 1–3.

Suchmiel J., Działalność naukowa kobiet w Uniwersytecie we Lwowie do roku 1939, Częstochowa 2000.

Suchmiel J., Emancypacja naukowa kobiet w uniwersytetach w Krakowie i we Lwowie do roku 1939, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Pedagogika” 2004, z. XIII, s. 115–123.

Szmyd K., Twórcy nauk o wychowaniu w środowisku akademickim Lwowa (1860–1939), Rzeszów 2003.

Szostek A., Edukacja moralna w szkole: klucz do programu wychowania dojrzałego obywatela, w: Edukacja, moralność, sfera publiczna. Materiały z VI Ogólnopolskiego Zjazdu Pedagogicznego PTP, w: J. Rutkowiak, D. Kubinowski, M. Nowak (red.), Lublin 2007, s. 62–72.

Sztobryn S., Znaczenie refleksji historycznej w pedagogice, w:Edukacja i jej historiografia. W poszukiwaniu płaszczyzny dialogu, Kraków 2006, s. 75–87.

Szulakiewicz W., Działalność oświatowa i myśl pedagogiczna Kazimierza Twardowskiego, w: D. Drynda, D. Ekiert-Grabowska, W. Łuszczuk (red.), Historyczne źródła wybranych ofert edukacyjnych w Polsce współczesnej, Katowice 1996, s. 27–37.

Szulakiewicz W., Działalność wychowawcza szkoły ludowej w ujęciu Kazimierza Twardowskiego, w: A. Meissner (red.), Chłopi – naród – kultura. Galicja i jej dziedzictwo, t. 4, Rzeszów 1996, s. 195–203.

Szulakiewicz W., Istota i zakres dydaktyki ogólnej w Szkole Kazimierza Twardowskiego (Kazimierz Twardowski – Kazimierz Sośnicki – Bogdan Nawroczyński), w: D. Drynda (red.), Inspiracje dla współczesnej edukacji w dydaktyce Drugiej Rzeczypospolitej, Katowice 2000, s. 22–35.

Szulakiewicz W., Nauczyciel w twórczości i działalności pedagogicznej Kazimierza Twardowskiego, „Przegląd Historyczno-Oświatowy”, r. 57 (2014), nr 1–2, s. 5–19.

Szulakiewicz W., O uczących i uczonych. Szkice z pedeutologii historycznej, Toruń 2014.

Szulakiewicz W., Rodzina w życiu wybitnych uczonych. Przykład Kazimierza Twardowskiego (1866–1938), w: A. Szerląg, S. Walasek (red.), Wychowanie w rodzinie. Obrazy rodziny w ujęciu pedagogicznym i historycznym, Wrocław 2012, s. 180–191.

Szulakiewicz W., Za przykładem mistrza. Tadeusza Czeżowskiego (1889–1981) służba uniwersytetowi i nauce, „Rozprawy z Dziejów Oświaty 2010”, t. 47, s. 109–127.

Śliwerski B., Diagnoza uspołecznienia szkolnictwa publicznego III RP w gorsecie centralizmu, Kraków 2013.

Śliwerski B., Pedagogika ogólna. Podstawowe prawidłowości, Kraków 2012.

Śliwerski B., Teoretyczne i empiryczne podstawy samowychowania, Kraków 2010;

Śliwerski B., Współczesna myśl pedagogiczna. Znaczenia, klasyfikacje, badania, Kraków 2011.

Twardowski K., Autobiografia filozoficzna, tłum. E. Paczkowska-Łagowska, „Przegląd Filozoficzny” 1992, nr 1.

Twardowski K., Dlaczego wiedza jest potęgą?, do druku przygotowała I. Dąmbska, „Ruch Filozoficzny” 1976,  nr 1–2.

Twardowski K., Jeszcze słówko o polskiej filozofii narodowej, „Ruch Filozoficzny” 1911, nr 6, s. 113115.

Twardowski K., Jeszcze słówko o polskiej filozofii narodowej, w: Spór o charakter narodowy filozofii polskiej. Antologia tekstów z lat 1810–1946, S. Pieróg (red.), Warszawa 1999.

Twardowski K., Myśl, mowa i czyn, cz. I, red. A. Brożek, J. Jadacki, Kraków 2013.

Twardowski K., Myśl, mowa i czyn, cz. II, A. Brożek i J. Jadacki (red.), Warszawa 2014.

Twardowski K., O czynnościach i wytworach. Kilka uwag z pogranicza psychologii, gramatyki i logiki (pierwodruk: Księga Pamiątkowa ku uczczeniu 250-tej rocznicy założenia Uniwersytetu lwowskiego przez króla Jana Kazimierza, t. 2, Lwów 1912, s. 1–33), w: tegoż, Wybrane pisma filozoficzne, Warszawa 1965, s. 217–240.

Twardowski K., O patriotyzmie, w: R. Jadczak, Kazimierz Twardowski. Twórca Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, Toruń 1991, s. 128–138.

Twardowski K., O pojęciu wychowania (Odczyt wygłoszony na Zjeździe członków Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego we Lwowie, dnia 5 lipca 1911 r.), w: tegoż, Wybór pism psychologicznych i pedagogicznych, red. i oprac. R. Jadczak, Warszawa 1992.

Twardowski K., O tak zwanych prawdach względnych, Lwów 1900.

Twardowski K., Przemówienie po wyborze na przewodniczącego T.N.S.W., wygłoszone na XXI Walnym Zgromadzeniu w dniu12 czerwca 1905, w: K. Twardowski. Mowy i rozprawy z okresu jego działalności w Towarzystwie Nauczycieli Szkół Wyższych. Księga pamiątkowa wydana przez Towarzystwo Nauczycieli Szkół Wyższych, red.  K. Zagajewski, Lwów 1912.

Twardowski K., Przemówienie wygłoszone z okazji wręczenia nagrody miasta Łodzi, w: R. Jadczak, Kazimierz Twardowski. Twórca Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, Toruń 1991.

Twardowski K., Przemówienie wygłoszone z okazji wręczenia nagrody miasta Łodzi, w: R. Jadczak, Kazimierz Twardowski. Twórca Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, Toruń 1991, s. 139–140.

Twardowski K., Zagajenie III Zjazdu członków Towarzystwa w dniu 4 czerwca 1911 r., w: K. Twardowski. Mowy i rozprawy z okresu jego działalności w Towarzystwie Nauczycieli Szkół Wyższych. Księga pamiątkowa wydana przez Towarzystwo Nauczycieli Szkół Wyższych, red. K. Zagajewski, Lwów 1912.

Twardowski K., Zasadnicze pojęcia dydaktyki i logiki do użytku w seminariach nauczycielskich i w nauce prywatnej, Lwów 1901, w: tegoż, Wybór pism psychologicznych i pedagogicznych, red. i oprac. R. Jadczak, Warszawa 1992.

Tyburski W., Wiśniewski R., Pamięci Ryszarda Jadczaka, w: Polska filozofia analityczna. W kręgu Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Księga poświęcona pamięci Ryszarda Jadczaka, materiały zebrał R. Jadczak, red. W. Tyburski, R. Wiśniewski, Toruń 1999, s. 5–12.

W niewoli niemieckiej, w: K. Twardowski, Myśl, mowa i czyn, cz. I, red. A. Brożek, J. Jadacki, Kraków 2013.

W. Kojs, Jonkisz A., Rembierz M, Kontynuator dzieła Twardowskiego: profesor Ryszard Jadczak w Cieszynie, w: W. Tyburski, R. Wiśniewski (red.), Polska filozofia analityczna. W kręgu Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Księga poświecona pamięci Ryszarda Jadczaka, Toruń 1999, s. 11–12.

Wiśniewski R., W stronę pojęcia wartości absolutnej, w: W. Tyburski, R. Wiśniewski (red.), Rozprawy filozoficzne. Księga pamiątkowa w darze Profesorowi Józefowi Pawlakowi, Toruń 2005.

Witkowski L., Przełom dwoistości w pedagogice polskiej. Historia, teoria, krytyka, Kraków 2013.

Wojnar I., Samowychowanie – humanistycznym wyborem człowieka, w: tejże, Humanistyczne intencje edukacji, Warszawa 2002.

Woleński J., Filozoficzna szkoła lwowsko-warszawska, Warszawa 1985.

Woleński J., Kazimierz Twardowski, w: Encyklopedia filozofii polskiej, red. A. Maryniarczyk, Lublin 2011, s. 752–753.

Woleński J., Kilka uwag (naukoznawczych) o Szkole Lwowsko-Warszawskiej, „Nauka” 2014, nr 1, s. 33-42.

Woleński J., Szkoła Lwowsko-Warszawska w polemikach, Warszawa 1997.

Woleński J., Twardowski i Kokoszyńska przeciw relatywizmowi w teorii prawdy, w: tegoż, Szkoła Lwowsko-Warszawska w polemikach…, s. 25–30;

Woleński, Aksjologia i metodologia, w: J. Goćkowski, K. Pigoń (red.), Etyka zawodowa ludzi nauki, Wrocław 1991.

Woleński, W sprawie polskiej filozofii narodowej, w: tegoż, Szkoła Lwowsko-Warszawska w polemikach, Warszawa 1997.

Woźniczka M., Rekonstrukcja poglądów przedstawicieli Szkoły Lwowsko-Warszawskiej na proces nauczania filozofii, w: W. Tyburski, R. Wiśniewski (red.): Polska filozofia analityczna. W kręgu Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Księga poświęcona pamięci Ryszarda Jadczaka, Toruń 1999, s. 145–161.

Wypowiedź na Zjeździe Delegatów Austriackiego Towarzystwa Szkoły Średniej, w: W. Tyburski, R. Wiśniewski, red.: Polska filozofia analityczna. W kręgu Szkoły Lwowsko-Warszawskiej. Księga poświecona pamięci Ryszarda Jadczaka, Toruń 1999, s. 401–402.

Wypowiedź w sprawie stanowiska języka ojczystego w nauce szkolnej na posiedzeniu Koła Lwowskiego TNSW, w: K. Twardowski, Myśl, mowa i czyn. Część II, red. A. Brożek, J. Jadacki, Kraków 2014.

Zagajenie XXII Walnego Zgromadzenia TNSW, w: K. Twardowski, Myśl, mowa i czyn, cz. II, red. A. Brożek, J. Jadacki, Kraków 2014.

Zegzuła-Nowak J., Kazimierz Twardowski jako wzór osobowy nauczyciela akademickiego, „Annales. Etyka w życiu gospodarczym” 2012, vol. 15.

Ziemińska R., Spór relatywizmu z absolutyzmem na temat pojęcia prawdy, „Roczniki Filozoficzne”, 2009, tom LVII, nr 1, s. 299–314

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie.