Z badań nad budownictwem ludowym Kotliny Rabczańskiej

Tobiasz Orzeł

Abstrakt

Research on folk Architecture in the Rabka Valley

The aim of the article is to briefly describe the changes in the form of village buildings in the area of the Rabka Valley from the mid-nineteenth century to the mid-twentieth century (including layouts of villages, plans of farms and houses, constructions of foundations, walls, roofs, floors, ceilings, doors, windows, stoves and decorative elements) and to answer the question whether it is a common heritage of the inhabitants of this area.
Słowa kluczowe: regional architecture, farm buildings, antique buildings, local heritage, Rabka Valley
References

Bachmann A.

1929 Dach w słowiańskim budownictwie ludowym, Lwów.

Baniowska E., Jagiełła K.

2000 Architektura ludowa, w: Podhale: Tradycja we współczesnej kulturze wsi, red. D. Tylkowa, Kraków, s. 171–213.

Beiersdorf Z., Krasnowolski B.

1982 Rozwój przestrzenny i architektura Rabki, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury”, t. 16, s. 125–136.

Bogdanowski J.

1994 Regionalizm a krajobraz, w: Regiony kulturowe a nowa regionalizacja kraju, red. J. Damrosz, M.  Konopka, Ciechanów.

Bogusz W.

1999 Projektowanie architektoniczne i budownictwo regionalne, Warszawa.

Bujak J.

1961 Zarys kultury ludowej okolic Rabki, Rabka.

Ceklarz K.

2012 Babcyne korole. Z etnografii południowej Polski, Kraków.

Ceklarz K., Masłowiec J. (red.)

2015 Kultura ludowa góralikliszczackich, Kraków.

Cieśla-Reinfussowa Z.

1966 Chałupa z wyżką w Myślenickiem, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 20, z. 2, s. 113–118.

1967 Zagadnienie chałupy z wyżką w ludowym budownictwie Małopolski, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”, nr 5, s. 17–19.

1970 Budownictwo ludowe, w: Monografia powiatu myślenickiego, red. R. Reinfuss, M.  Rydlowa, t. 2, Kultura ludowa, Kraków, s. 29–60.

Ciołek G.

1984 Regionalizm w budownictwie wiejskim w Polsce (przedruk pracy archiwalnej), t. 1, Kraków.

Czajkowski J.

1976 Budownictwo wiejskie w Krakowskiem, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”, nr 22, s. 49–123.

1980a Regionalizacja budownictwa mieszkalnego na północnych stokach Karpat, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”, nr 26, s. 5–14.

1980b Stan badań nad wiejskim budownictwem w polskich Karpatach, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”, nr 26, s. 14–41.

1988 Budownictwo ludowe w Karpatach w XVI–XIX wieku. Źródła, komentarze, Sanok.

1993 Budownictwo ludowe w polskich Karpatach w XVI–XX wieku, „Materiały Budownictwa Ludowego w Sanoku”, nr 31, s. 5–29.

Czerwiński T.

2006 Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa.

Dobrowolska M.

1948 Dynamika krajobrazu kulturalnego, „Przegląd Geograficzny”, t. 21, z. 3–4, s. 151–203.

Flizak S.

1948 Przemiany w kulturze materialnej Zagórzan, „Orli Lot”, nr 3, s. 37–42.

Gajek J. (red.)

1958Polski atlas etnograficzny,z. próbny, mapy 1–17, Wrocław.

1964 Polski atlas etnograficzny, z. 1, mapy 1–57, Warszawa.

1965 Polski atlas etnograficzny, z. 2, mapy 58–129, Warszawa.

1967 Polski atlas etnograficzny, z. 3, mapy 130–190, Warszawa.

1971 Polski atlas etnograficzny, z. 4, mapy 191–250, Warszawa.

1974 Polski atlas etnograficzny, z. 5, mapy 251–304, Warszawa.

1981 Polski atlas etnograficzny, z. 6, mapy 305–355, Warszawa.

Gaździcki M., Orzeł T., Sawina A.

2016 Historia administracji terytorialnej w Dolinie Górnej Raby, „Almanach Nowotarski”, nr 20, s. 149–166.

Gładyszowa M.

1976 Budownictwo, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, red. M. Biernac­ka, B.  Kopczyńska-Jaworska, A. Kutrzeba-Pojnarowa, W. Paprocka, t. 1, Wrocław, s. 279–327.

Grabski M.

2010 Budownictwo ludowe, w: Kultura ludowa góralibabiogórskich, red. U. Janicka-Krzywda, Kraków, s. 97–122.

2011 Tradycyjne budownictwo ludowe, w: Kultura ludowa góraliorawskich, red. U. Janicka-Krzywda, Kraków, s. 113–138.

2013 Budownictwo drewniane, w: Kultura ludowa góralizagórzańskich, red. U. Janicka-Krzywda, Kraków, s. 135–150.

2015 Budownictwo drewniane, w: Kultura ludowa góralikliszczackich, red. K. Ceklarz, J. Masłowiec, Kraków, s. 145–170.

Holewiński M.

1992 Mlekodajówka, „Wiadomości Rabczańskie”, nr 26, s. 7.

Janicka-Krzywda U. (red.)

2010 Kultura ludowa górali babiogórskich, Kraków.

2011 Kultura ludowa góraliorawskich, Kraków.

2013 Kultura ludowa góralizagórzańskich, Kraków.

Janowiec J., Trybowska E.

2001, Rabka na starej fotografii, Rabka-Zdrój.

Kamocki J.

1992 Zarys grup etnograficznych w Polsce, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska: Sectio F”,t. 46/47, s. 103–131.

Klein S. (red.)

2013 Między starym a nowym: tradycyjne budownictwo ludowe a współczesna architektura wiejska, Wdzydze.

Klimaszewska J.

1931 Rabka, „Wierchy”, t. 16, nr 11, s. 194–201.

1938 Dach chaty w Polsce, „Lud Słowiański”, t. 4, s. B117–B168.

Kłodnicki Z. (red.)

1995 Komentarze do Polskiego atlasu etnograficznego, t. 2,Budownictwo, Wrocław.

Kondracki J.

2000 Geografia regionalna Polski, Warszawa.

Konopka J.

1874 Gospodarstwo górskie, w: Encyklopedya rolnictwa i wiadomości związek z niémmających, red. J. Lubomirski, t. 2, Warszawa, s. 812–846.

Kopernicki I.

1888a Pieśni Górali Bieskidowych z okolic Rabki, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, t. 12, cz. 3 [Materyjały etnologiczne], s. 117–226.

1888b Wesele u Górali Bieskidowych z okolic Rabki, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, t. 12, cz. 3 [Materyjały etnologiczne], s. 230–234.

KorneckiM. (red.)

1984 Materiały słownika terminologicznego budownictwa drewnianego, z. 1/2[hasła próbne i grupa haseł strop], Kraków.

1988–1989 Materiały słownika terminologicznego budownictwa drewnianego, z. 3/I,
3/II[grupa haseł dach], Kraków.

Kornecki M.

2002 Budownictwo drewniane w krajobrazie kulturowym Karpat i Podkarpacia, „Małopolska: Regiony, Regionalizmy, Małe Ojczyzny”, nr 4, Kraków, s. 153–163.

Krupowicz D.

1965 Rozwój badań nad budownictwem ludowym Karpat Polskich w XIX i XX wieku [praca magisterska napisana pod kier. prof. Mieczysława Gładysza, Katedra Etnografii Słowian UJ].

Kwaśniewski K.

1963 Paleniska i piece w polskim budownictwie ludowym. Studium na podstawie materiałów etnograficznych z drugiej połowy XIX oraz XX wieku, Wrocław.

Leszczycki S.

1932a Badania geograficzne nad osadnictwem w Beskidzie Wyspowym, Kraków.

1932b Osadnictwo Kliszczaków w Beskidzie Wyspowym,„Ziemia”, t. 17, nr 4–5, s. 112–
–118.

1933 Górny zasięg dachów krytych słomą na Podhalu, „Wierchy”, r. 11, s. 208–210.

1990 Osadnictwo Podhala w okresie międzywojennym, Zakopane.

Miśkowiec R.

2015 Z drewna, gliny i cegły – tradycyjne i nowatorskie budownictwo w Skomielnej Białej z XIX i XX wieku, „Zeszyty Rabczańskie”, nr 3–4, s. 295–304.

Moszyński K.

1967 Kultura ludowa Słowian, t. 1, Kultura materialna, Warszawa.

Orzeł T.

2014 Chłopskie budownictwo zagrodowe Raby Wyżnej i Bielanki w drugiej połowie XIX wieku i pierwszej połowie XX wieku, Kraków.

Pokropek M., Pokropek W.

1995 Tradycyjne budownictwo drzewne w Polsce, t. 1, Budownictwo ludowe. Chałupy i ich regionalne zróżnicowanie, Warszawa.

Pol W.

1851 Rzut oka na północne stoki Karpat, Kraków.

Rączka J.W.

1985 Regiony form architektonicznych, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury”, t. 19, s. 121–131.

1987 Rozważania o metodzie zapisu informacji dotyczących cech architektury w regionach krajobrazowych, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury”, t. 21, s. 133–137.

Reinfuss R.

1946 Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych, „Lud”, t. 36, s. 222–255.

1949 Malowane zręby chałup wiejskich, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 3, nr 7/8, s. 200–219.

1950 Orawski dom z wyżką, „Polska Sztuka Ludowa”, t. 4, nr 1/6, s. 36–55.

1970 Układy rolne i kształty wsi, w: Monografia Powiatu Myślenickiego, red. R. Reinfuss, M.  Rydlowa, t. 2, Kultura ludowa, Kraków, s. 11–28.

Rutkowski H. (red.)

2008 Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa.

Sikorska A., Tworkowski S.

1983 Regionalizm i typizacja jako problemy architektoniczne, „Teka Komisji Urbanistyki i Architektury”, t. 15, s. 215–219.

Skoczek A. (red.)

2005 Projekt badawczy rozwoju miejscowości w Karpatach Polskich położonych poza tradycyjnymi obszarami penetracji turystyczno-wypoczynkowej, Kraków.

Syrokomla-Syrokomski M.,

1969 Przemiany wnętrza izby chłopskiej w dorzeczu Górnej Skawy na przestrzeni ostatniego półwiecza [praca magisterska napisana pod kier. prof. dr. Witolda Dynowskiego, Katedra Etnografii UW].

Świder L.

2014 Jako to downo było, Rdzawka.

Tłoczek I.

1958 Chałupy polskie, Warszawa.

Tylkowa D. (red.)

2000 Podhale: Tradycja we współczesnej kulturze wsi, Kraków.

Udziela S.

1918 Etnograficzne ugrupowanie i rozgraniczenie rodów góralipolskich, „Przegląd Geograficzny”, t. 1, z. 1–2.

Wójcik J.

1998 Zarys dziejów Sieniawy na tle Gminy Raba Wyżna: Szkic historyczny, Kraków.

Zawiliński R.

1931 Budownictwo orawskie, „Ziemia”, t. 16, nr 8–10, s. 171–174.

 

Źródła archiwalne

ANK, Archiwum Narodowe w Krakowie; Kataster galicyjski; Rabka in Galizien Wadowicer Kreis Bezirk Rabka,sygn. 29/280/0/13.1/2597.

WUOZK, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Krakowie; białe karty, zielone karty, karty adresowe dla miejscowości gmin: Spytkowice, Raba Wyżna i Rabka Zdrój.

 

Źródła internetowe

GEOPORTAL, http://mapy.geoportal.gov.pl/imap/ (dostęp 29.06.2017).

GOOGLEMAPS, https://www.google.pl/maps/ (dostęp 29.06.2017).

IDO, http://www.kulturowygosciniec.pl/galerie/antropol_rabka/ (dostęp 29.06.2017).

MIIP, http://miip.geomalopolska.pl/imap/ (dostęp 29.06.2017).

RYDET, http://zofiarydet.com/ (dostęp 29.06.2017).

TERYT, http://eteryt.stat.gov.pl (dostęp 29.06.2017).

Kwartalnik "Prace Etnograficzne" ukazuje się w sposób ciągły on-line.

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana kwartalnie w internecie.