Perspektywy badań historyczno-wojskowych czasów Jana III Sobieskiego

Marek Wagner

Abstrakt

Prospects of military history research of the times of John III Sobieski

The article reviews the current status and prospects of the research in the field of the Polish military affairs and warfare in the times of John III. An analysis of the present literature leads to a conclusion that the most important needs in the field include the development of a synthesis of the Polish-Turkish war of 1684–1699, a history of the Polish cavalry and artillery corps in the second half of the 17th century and, above all, a full scholarly account of the generalship of John III Sobieski.

Słowa kluczowe: Jan Sobieski, wojsko polskie, historiografia , John Sobieski, Polish army, historiography
References

Biłous N., Testamenty wojskowych poległych i zmarłych na Wołyniu w XVII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2016, t. 64, s. 211–224.

Bobiatyński K., Armia jako oręż hetmanów w polityce wewnętrznej w Wielkim Księstwie Litewskim w II połowie XVII wieku (lata 1654–1682) – wybrane zagadnienia, „Studia Historyczno-Wojskowe” 2009, t. III, s. 151–162.

Bobiatyński K., Michał Kazimierz Pac, wojewoda wileński, hetman wielki litewski. Działalność polityczno-wojskowa, Warszawa 2008.

Bobiatyński K., W drodze pod Chocim. Litewskie przygotowania do wojny przeciw Turkom w 1673 r. [w:] Studia z dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego (XVI–XVIII wieku), red. S. Górzyński, M. Nagielski, Warszawa 2014, s. 27–47.

Bobiatyński K., Wojsko i polityka – kilka uwag o udziale armii litewskiej w kampaniach przeciw Turkom i Tatarom w latach 70. XVII wieku [w:] Rzeczpospolita państwem wielu narodowości i wyznań, red. T. Ciesielski, A. Filipczak-Kocur, Warszawa–Opole 2008, s. 503–511.

Bobiatyński K., Nagielski M., Testamenty Michała Kazimierza Paca i Aleksandra Hilarego Połubińskiego w przededniu kampanii na Ukrainie przeciwko Turkom i Tatarom w 1675 roku, „Materiały do Historii Wojskowości” 2006, nr 3, cz. 1, s. 125–155.

Chowaniec C., Wyprawa Sobieskiego do Mołdawii w 1686 roku, Oświęcim 2015.

Dybaś B., Fortece Rzeczypospolitej. Studium z dziejów budowy fortyfi kacji stałych w państwie polsko-litewskim w XVII wieku, Toruń 1998.

Gliwa A., Ostatni napad tatarski na ziemię przemyską z 1699 r., „Studia Historyczne” 2000, R. XLIII, s. 569–591.

Głubisz B., Jazda kozacka w armii koronnej 1549–1696, Poznań 2016.

Górski T., Jan III Sobieski jako wódz, „Teki Gdańskie” 2008–2009, t. 10–11, s. 85–122. Hetmani zaporoscy w służbie króla i Rzeczypospolitej, red. P. Kroll, M. Nagielski, M. Wagner, Zabrze 2010.

Hortus bellicus. Studia z dziejów wojskowości nowożytnej. Prace ofi arowane profesorowi Mirosławowi Nagielskiemu, red. K. Bobiatyński [et al.], Biblioteka Epoki Nowożytnej, t. 5, Warszawa 2017.

Hubka M., Jazda polska doby Wazów. Organizacja, uzbrojenie, taktyka, Piotrków Trybunalski 2007.

Hundert Z., Aleksander Polanowski – porucznik husarski i pułkownik Jego Królewskiej Miłości, „Studia z Dziejów Wojskowości” 2013, t. 2, s. 41–70.

Hundert Z., Chorągiew husarska Jana Sobieskiego w latach 1673–1676 [w:] Spes in virtute, salus in victoria. Materiały z „IX Ogólnopolskiej Konferencji Studentów Historyków Wojskowości”, Lublin 8–10 grudnia 2011, red. J. Gładysz, D. Lipska, A. Gładysz, Lublin–Zabrze 2013, s. 115–136.

Hundert Z., Chorągiew jazdy hospodara multańskiego (wołoskiego) Konstantego Şerbana w wojsku koronnym w latach 1673–1676, „Studia Orientale” 2012, nr 1, s. 191–210.

Hundert Z., Garnizon wojskowy Kamieńca Podolskiego w latach 1667–1672 – zarys problematyki, „Saeculum Christianum” 2014, t. 21, s. 141–153.

Hundert Z., Husaria koronna w wojnie polsko-tureckiej 1672–1676, Oświęcim 2012.

Hundert Z., Husaria pod Chocimiem w 1673 roku [w:] Człowiek i wojna. Z dziejów wojskowości polskiej i powszechnej, red. A. Niewiński, Homo Militans, t. 1, Oświęcim 2013, s. 79–90.

Hundert Z., Jak Mikołaj Skrzetuski został rotmistrzem pancernym, czyli kilka uwag o ostatnich latach służby wojskowej pierwowzoru bohatera „Trylogii” [w:] Studia nad staropolską sztuką wojenną, t. III, red. Z. Hundert, K. Żojdź, J.J. Sowa, Oświęcim 2014, s. 133–141.

Hundert Z., Kilka uwag na temat chorągwi petyhorskich w wojskach Rzeczypospolitej w latach 1673–1683 [w:] W pancerzu przez wieki. Z dziejów wojskowości polskiej i powszechnej, red. M. Baranowski, A. Gładysz, A. Niewiński, Oświęcim 2014, s. 136–149.

Hundert Z., Komput wojska koronnego na potrzeby podziału hiberny w 1686 roku [w:] Studia nad staropolską sztuką wojenną, t. V, red. Z. Hundert, K. Żojdź, J.J. Sowa, Oświęcim 2017, s. 314–321.

Hundert Z., Między buławą a tronem. Wojsko koronne w walce stronnictwa malkontentów z ugrupowaniem dworskim w latach 1669–1673, Oświęcim 2014.

Hundert Z., Organizacja husarii koronnej na kampanię wiedeńską 1683 roku [w:] „W hetmańskim trudzie”. Księga pamiątkowa ku czci Jana Wimmera, red. Z. Hundert, M. Wagner, Oświęcim 2017, s. 166–196.

Hundert Z., Powiatowe chorągwie kozackie (pancerne) województw poznańskiego i kaliskiego w latach 1671–1673 [w:] Do szarży marsz, marsz… Studia z dziejów kawalerii, red. A. Smoliński, t. 6, Toruń 2015, s. 63–106.

Hundert Z., Projekt organizacji i fi nansowania „Wojska JKM i Rzptej Zaporoskiego” z 1683 roku, „Saeculum Christianum” 2016, t. 23, s. 315–322.

Hundert Z., Siły ordynacji zamojskiej w latach 1674–1676 – przyczynek do badań nad funkcjonowaniem wojsk ordynacji rodowych w XVII wieku [w:] Studia nad staropolską sztuką wojenną, t. IV, red. Z. Hundert, K. Żojdź, J.J. Sowa, Oświęcim 2015, s. 198–208.

Hundert Z., Szlachta ziemi liwskiej wobec wojska koronnego w latach 1667–1673 w świetle akt sejmikowych, „Studia Mazowieckie” 2017, t. 12 (26), nr 2, s. 13–31.

Hundert Z., Władysław Wilczkowski, porucznik husarski i pułkownik królewski [w:] Na z góry upatrzonych pozycjach, red. B. Międzybrodzki [et al.], Warszawa–Zabrze 2011, s. 165–173.

Hundert Z., Wojska zaciągnięte przez samorząd lokalny ziemi warszawskiej w latach 1671–1673, „Almanach Warszawy” 2015, t. 9, s. 71–106.

Hundert Z., Wojsko koronne a elekcja 1674 roku [w:] Wokół wolnych elekcji w państwie polsko-litewskim XVI–XVIII wieku. O znaczeniu idei wyboru – między prawami a obowiązkami, red. M. Markiewicz, D. Rolnik, F. Wolański, Katowice 2016, s. 308–332.

Hundert Z., Wojsko koronne wobec elekcji 1669 roku, „Studia z Dziejów Wojskowości” 2014, t. 3, s. 91–114.

Hundert Z., Wykaz koronnych chorągwi i regimentów w okresie 1 V 1679–30 IV 1683. Przyczynek do organizacji wojska koronnego w dobie pokoju 1677–1683, „Studia Historyczno- Wojskowe” 2015, t. V, s. 274–287.

Hundert Z., Wykaz repartycji jednostek wojska koronnego, zgodnie z podziałem komisji lwowskiej w 1679 roku, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2016, R. XVII, s. 17–34.

Hundert Z., Związki szlachty województwa mazowieckiego z wojskiem w dobie panowania Jana III Sobieskiego – wybrane przykłady [w:] Społeczeństwo polskie i wojsko. Studia i materiały, [red. K. Maksymiuk, D. Wereda, A. Zawadzki], Siedlce 2016, s. 83–98.

Hundert Z., Sowa J.J., Od towarzysza jazdy do wojewody podolskiego. Przebieg służby wojskowej Nikodema Żaboklickiego w latach 1656–1706, „Res Historica” 2016, nr 42, 2016, s. 127–181.

Jarzmo Ligi Świętej? Jan III Sobieski i Rzeczpospolita w latach 1684–1696, red. D. Milewski, Warszawa 2017.

Klint P., Testamenty żołnierzy z Wielkopolski i ziemi halickiej z XVII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2016, t. 64, s. 197–210.

Kosowski M., Chorągwie wołoskie w wojsku koronnym w II poł. XVII wieku, Wojownicy, t. 3, Zabrze 2009.

Król Jan III Sobieski i Rzeczpospolita w latach 1674–1683, red. D. Milewski, Warszawa 2016.

Kupisz D., Wojska powiatowe samorządów Małopolski i Rusi Czerwonej w latach 1572– 1717, Lublin 2008.

Majewski A.A., Aleksander Hilary Połubiński (1626–1679), marszałek wielki litewski. Działalność polityczno-wojskowa, Prace Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2017.

Majewski W., Najazd Tatarów w lutym 1695 r., „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1963, t. IX, s. 125–178.

Markiewicz A., Testament rotmistrza Marcina Ubysza z Mogielnicy z 1690 roku, „Rocznik Przemyski” 2012, t. 48, s. 21–32.

Markowicz M., Daleko od Wiednia – działania militarne na podolsko-mołdawskim teatrze wojennym na przełomie 1683 i 1684 r., „Studia Historyczno-Wojskowe” 2015, t. VI, s. 91–108.

Maroń J., Kilka uwag o niefortunnej kampanii 1687 r. [w:] Śląsk, Polska, Niemcy, [red. K. Matwijowski, W. Wrzesiński], Acta Universitatis Wratislaviensis. Historia, nr 74, Wrocław 1990, s. 97–104.

Marszałek i hetman koronny Jan Sobieski, red. D. Milewski, Warszawa 2014.

Nagielski M., Hodów 1694–2014. Ostatnie zwycięstwo husarii w wielkim stylu, „Kwartalnik Bellona” 2015, nr 1, s. 229–233.

Nagielski M., Komputy wojska koronnego z 1689 roku jako źródło do składu, struktury i organizacji armii koronnej w dobie panowania Jana III Sobieskiego [w:] Sic erat in votis. Studia i szkice ofi arowane Profesorowi Zbigniewowi Anusikowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin. Rzeczpospolita w czasach nowożytnych, red. M. Karkocha, P. Robak,  Łódź 2017, s. 242–253.

Nagielski M., Listy komendantów Białej Cerkwi Ottona Ernesta i Krzysztofa Rappe z lat 1681–1682, „Studia Historyczno-Wojskowe” 2006, t. I, s. 255–267.

Nagielski M., Listy z teatru działań przeciwko Turkom i Tatarom do Jana III Sobieskiego z Archiwum Historycznego Białorusi w Mińsku [w:] Państwo, demokracja, chłopi. Studia z historii społeczno-politycznej Polski (XVII–XX w.). Tom studiów dedykowany profesorowi Romualdowi Wacławowi Turkowskiemu z okazji 65-lecia urodzin i 40-lecia pracy dydaktyczno-naukowej, red. S.J. Pastuszka, J. Sztejnbis-Zdyb, Warszawa 2016, s. 507–521.

Nagielski M., Marcin Kazimierz Kątski generał artylerii koronnej w służbie króla i Rzeczypospolitej (1656–1710), „Studia Artyleryjskie” 2012, t. 4, s. 133–174.

Nagielski M., Organizacja rajtarii i arkabuzerii koronnej w XVII wieku [w:] Organizacja armii w nowożytnej Europie. Struktura – urzędy – prawo – fi nanse, red. K. Łopatecki, Zabrze 2011, s. 197–216.

Nagielski M., Bobiatyński K., Jan III Sobieski i Karol Lotaryński w kampanii wiedeńskiej 1683 roku, „De Re Militari” 2015, t. I, s. 76–87.

Poczet hetmanów Rzeczypospolitej. Hetmani koronni, red. M. Nagielski, wyd. 2 popr. i uzup., Warszawa 2005.

Poczet hetmanów Rzeczypospolitej. Hetmani litewscy, red. M. Nagielski, wyd. 2 popr. i uzup., Warszawa 2006.

Rachuba A., Siły zbrojne Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVII wieku, „Przegląd Wschodni” 1994, t. III, s. 379–410 .

Radziwiłłowie w służbie Marsa, red. M. Nagielski, K. Żojdź, Warszawa 2017.

Salamon P., Marcin Kazimierz Kątski 1635–1710. Zarys biograficzny, Kraków 2013.

Sawicki M., Artyleria i cekhauz smoleński w 1654 roku [w:] Organizacja armii w nowożytnej Europie. Struktura – urzędy – prawo – fi nanse, red. K. Łopatecki, Zabrze 2011, s. 313–322.

Sawicki M., Artyleria i cekhauz twierdzy Lachowicze w 1658 roku [w:] Людзі і ўлада Навагрудчыны: гісторыя ўзаемадзеяння (да 500-годдзя надання Навагрудку прывілея на магдэбургскае права), уклад. А.А. Скеп’ян, В.В. Даніловіч, А.Б. Доўнар, рэд. А.А. Каваленя [et al.], Мінск 2013, s. 191–201.

Sawicki M., Artyleria litewska w latach osiemdziesiątych XVII wieku. Organizacja i fi nansowanie [w:] Artyleria polska. Historia – teraźniejszość – przyszłość (myśl wojskowa, szkolnictwo artyleryjskie, technika i uzbrojenie). Materiały pokonferencyjne, III konferencja naukowa, Toruń 11 maja 2009 r. Sympozjum naukowe, Toruń 4 grudnia 2009 r.,
kom. red. M. Giętkowski, J. Ślipiec, Toruń 2009, s. 161–174.

Sawicki M., Chorągwie sapieżyńskie w drugiej połowie XVII wieku w świetle ksiąg litewskich komisji skarbowo-wojskowych [w:] Вялікае Княства Літоўскае: палітыка, эканоміка, культура: зборнік навуковых артыкулаў: у дзвюх частках, Ч. 1, уклад. А.А. Скеп’ян, рэд. У.Р. Гусакоў [et al.], Мінск 2017, s. 409–418.

Sawicki M., Twierdza radziwilłowska w Birżach w XVII wieku. Artyleria i cekhauz [w:] Wśród dymu i ognia. Studia z dziejów artylerii, t. 2, red. A. Smoliński, Toruń 2016, s. 13–35.

Sikora R., Fenomen husarii, Warszawa 2013.

Sikora R., Husaria pod Wiedniem 1683, Warszawa 2012.

Smolarek P., Kampania mołdawska Jana III roku 1691, do druku przygotowali Z. Hundert, M. Wagner, Oświęcim 2015.

Sowa J.J., Jednostki komputowe Adama Mikołaja Sieniawskiego do 1702 r., cz. 1: Udział w działaniach wojennych do 1696 roku [w:] Studia nad staropolską sztuką wojenną, t. IV, red. Z. Hundert, K. Żojdź, J.J. Sowa, Oświęcim 2015, s. 209–221.

Sowa J.J., Jednostki komputowe Adama Mikołaja Sieniawskiego do 1702 r., cz. 2 [w:] Studia nad staropolską sztuką wojenną, t. V, red. Z. Hundert, K. Żojdź, J.J. Sowa, Oświęcim 2017, s. 247–264.

Sowa J.J., Ludzie niezwalczeni. Rejestry chorągwi jazdy autoramentu narodowego w Okopach Świętej Trójcy 1693–1695 [w:] Studia nad staropolską sztuką wojenną, t. II, red. Z. Hundert, Oświęcim 2013, s. 259–299.

Sowa J.J., „W czym veritur powaga moja hetmańska…”. Organizacja i procedura sądu hetmańskiego w Koronie w latach 1683–1699, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2013, t. 65, z. 1, s. 203–228.

Społeczeństwo a wojsko, [red. I.M. Dacka-Górzyńska, A. Karpiński, M. Nagielski], Społeczeństwo Staropolskie. Seria Nowa, t. IV, Warszawa 2015.

Srogosz T., Życie codzienne żołnierzy armii koronnej i litewskiej w XVII wieku, Oświęcim 2018.

Szlezynger P.S., Inwentarze cekhauzów i armaty zamkowej w XVII i XVIII wieku w magnackich fortecach w Wiśniczu, Połonnem, Dubnem i Żółkwi, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 2003, t. XL, s. 283–330.

Traktaty karłowickie z 1699 roku i ich następstwa, red. I. Czamańska, W. Szulc, Poznań 2003.

Wagner M., Baltazar Wilga Godzimirski – ostatni komisarz kozacki Rzeczypospolitej (1692–1699), „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 2016, nr 2 (143): Ukraina, Ruś w epoce nowożytnej. Instytucje i elity, red. J. Stolicki, W. Michałowski, s. 327–334.

Wagner M., Formacje dragońskie armii koronnej w czasach Jana III Sobieskiego. Lata 1667–1696 [w:] Do szarży marsz, marsz… Studia z dziejów kawalerii, red. A. Smoliński, t. 5, Toruń 2014, s. 105–146.

Wagner M., Frejkompania dragońska artylerii koronnej w końcu XVII wieku. Z dziejów modernizacji wojska polskiego w dobie Jana III Sobieskiego [w:] Modernizacja życia społeczno-gospodarczego i politycznego na ziemiach polskich, red. J. Cabaj, K. Maksymiuk, D. Wereda, Siedlce 2017, s. 23–34.

Wagner M., „Inna wojna Sobieskiego”. Polskie formacje nieregularne i ochotnicze w wojnie polsko-tureckiej (1672–1676) [w:] Studia z dziejów Wielkiego Księstwa Litewskiego (XVI–XVIII wieku), red. S. Górzyński, M. Nagielski, Warszawa 2014, s. 435–446.

Wagner M., Jan Fryderyk von der Groeben (1645–1712) – generał wojska polskiego i dyplomata Jana III Sobieskiego [w:] Bezpieczeństwo – edukacja – wychowanie. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Jerzemu Kunikowskiemu, t. 1, red. T. Zacharuk, M. Minkina, B. Czeluścińska, Siedlce 2015, s. 355–360.

Wagner M., Jerzy Wołodyjowski (około 1620–1672) rotmistrz piechoty i stolnik przemyski [w:] „W hetmańskim trudzie”. Księga pamiątkowa ku czci Jana Wimmera, red. Z. Hundert, M. Wagner, Oświęcim 2017, s. 152–165.

Wagner M., Kampania mołdawska 1690 roku [w:] Na wojnie i w szlacheckim dworku. Studia i materiały, [red. K. Maksymiuk, D. Wereda, R. Roguski], Siedlce 2016.

Wagner M., Kampania żwaniecka 1684 roku, Warszawa 2013.

Wagner M., Kawaleria koronna w dobie panowania Jana III Sobieskiego. Lata 1683–1696 [w:] Do szarży marsz, marsz… Studia z dziejów kawalerii, red. A. Smoliński, t. 3, Toruń 2012, s. 67–112.

Wagner M., Korpus ofi cerski wojska polskiego w drugiej połowie XVII wieku, Oświęcim 2015.

Wagner M., Perspektywy edycji nowożytnych źródeł historyczno-wojskowych z XVII–XVIII wieku [w:] Edytorstwo źródeł – ograniczenia i perspektywy, red. A. Perłakowski, Kraków 2015, s. 69–90.

Wagner M., Słownik biografi czny ofi cerów polskich drugiej połowy XVII wieku, t. I–III, Oświęcim 2013, 2014, 2018.

Wagner M., „Sprawy kozackie” w rachunkach hetmana wielkiego Stanisława Jabłonowskiego w latach 1685–1689 [w:] Wczesnonowożytny człowiek. Przestrzeń – władza – prawo w XVI–XVIII wieku, red. W. Michałowski, J. Stolicki, Patrimonium, t. 1, Kijów–Kraków 2015, s. 328–338.

Wagner M., „Sprawy mołdawskie” w rachunkach hetmana wielkiego koronnego Stanisława Jabłonowskiego w latach 1685–1689 [w:] Ze wspólnej przeszłości. Studia z dziejów stosunków polsko-rumuńskich, red. A. Smoliński, Toruń 2017, s. 11–23.

Wagner M., Stanisław Jabłonowski (1634–1702). Polityk i dowódca, t. I–II, Siedlce 1997.

Wagner M., Wojna polsko-turecka w latach 1672–1676, t. I–II, Zabrze 2009.

Wagner M., Wydatki wojskowe hetmana wielkiego koronnego Stanisława Jabłonowskiego w latach 1685–1689 [w:] Pecunia nervus belli. Z dziejów dyplomacji i stosunków międzynarodowych w XV–XVIII wieku, red. M. Markiewicz, R. Skowron, F. Wolański, Prace Naukowe Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, nr 3448, Katowice 2016, s. 226–238.

Wagner M., Zapomniany Hektor. Generał Jan Michał Żebrowski (około 1630–1676) [w:] Kadry decydują o wszystkim. Studia z zakresu biografi styki wojskowej, red. J. Jędrysiak [et al.], Wrocławskie Studia z Historii Wojskowości, t. 4, Wrocław 2015, s. 219–236.

Wagner M., Źródła do dziejów wojny polsko-tureckiej w latach 1683–1699, Oświęcim 2016.

Wasilewski W., Wyprawa bukowińska Stanisława Jabłonowskiego w 1685 roku, Warszawa 2002.

Wierzbicki L.A., Pospolite ruszenie w Polsce w drugiej połowie XVII wieku. Ostatnie wyprawy z lat 1670–1672, Lublin 2011.

Wimmer J., Historia piechoty polskiej do roku 1864, Warszawa 1978.

Wimmer J., Wiedeń 1683. Dzieje kampanii i bitwy, Warszawa 1983.

Wimmer J., Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, Warszawa 1965.

Wimmer J., Wojsko polskie w drugiej połowie XVII wieku, wyd. 2 poszerz., Oświęcim 2013.

Witkowicz A., Czerwone sztandary Osmanów. Wojna roku 1683 opisana na nowo, Warszawa 2016.

Wojtasik J., Ostatnia rozprawa zbrojna z Turkami i Tatarami w 1698 roku, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1967, t. XIII, cz. 1, s. 63–127, cz. 2, s. 111–183.

Wojtasik J., Podhajce 1698, Warszawa 1990.

Woliński J., Wojskowość polska w dobie Jana III Sobieskiego (stan i problemy badań) [w:] idem, Z dziejów wojny i polityki w dobie Jana Sobieskiego, red. M. Anusiewicz, Warszawa 1960, s. 186–192.

Wójcik Z., Jan Sobieski 1629–1696, Warszawa 1983.

Zamki, twierdze i garnizony Opola, Śląska i dawnej Rzeczypospolitej, red. T. Ciesielski, Zabrze 2010.

Życiński S., Inwentarz pozostałości po Jerzym Wołhodyiowskim pułkowniku chorągwi laudańskiej z roku 1672, „Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska w Białymstoku” 1988, nr 12, s. 159–161.

Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line. Pierwotną wersją
czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana kwartalnie w internecie.