Transcendencja w immanencji: mit zachodniego indywidualizmu

Zbigniew Ambrożewicz

Abstrakt

Transcendence in immanence: the myth of Western individualism

In this article, I show that contemporary individualism is strongly rooted in Christian thinking about the person (divine and human). I endeavour to demonstrate the gradual aspiration to the utmost individualisation and separation of the human subject, beginning with the first definitions of the person. I outline the process of self-authorisation, whereby moral and cognitive powers formerly ascribed to God are transferred to the human subject. That process ultimately leads to (divine) transcendence becoming fixed in (human) immanence, and so to the full individualisation of the subject. In this article, I focus in particular on St Thomas Aquinas, generally seen as a precursor of personalism, and on Søren Kierkegaard, as a thinker in whom one can observe almost first-hand the emergence of self-authorisation and its various consequences. I end by looking at individualism and singularity in terms of mythology and the myth of Western culture, yet grounded on real existential foundations.

Keywords: individualism, person, self-authorisation, singularity, self, myth, St Thomas Aquinas, Kierkegaard

Transcendencja w immanencji: mit zachodniego indywidualizmu

W artykule dowodzę, że korzenie współczesnego indywidualizmu tkwią mocno w chrześcijańskim myśleniu o osobie (boskiej i ludzkiej). Staram się zaprezentować stopniowe – począwszy od pierwszych definicji osoby – dążenie do jak największej indywidualizacji i separacji ludzkiego podmiotu. Przedstawiam proces zwany self-authorization, czyli przenoszenie do podmiotu ludzkiego przypisywanych niegdyś Bogu uprawnień moralnych i poznawczych. Proces ten prowadzi ostatecznie do osadzenia (boskiej) transcendencji w (ludzkiej) immanencji, czyli do pełnej indywidualizacji podmiotu. W artykule szczególnie dużo uwagi poświęcam św. Tomaszowi, postrzeganemu na ogół jako prekursor personalizmu, i Kierkegaardowi jako myślicielowi, u którego można zaobserwować niemal naocznie stawanie się self-authorization i jegoróżnorakie konsekwencje. Na zakończenie podejmuję próbę spojrzenia na indywidualizm i jednostkowość jako na mitologię i mit zachodniej kultury, ugruntowane jednak na realnych podstawach bytowych.

Słowa kluczowe: indywidualizm, osoba, self-authorization, jednostkowość, jaźń, mit, św. Tomasz z Akwinu, Kierkegaard
References

Allen, Barry, Prawda w filozofii, przeł. M.S., IFiS PAN, Warszawa 1994.

Ambrożewicz, Zbigniew, Czas w filozofii indywidualizmu (W. Lutosławski i ks. A. Jakubisiak), „Lumen Poloniae” 2008, nr 1, s. 43–60.

Ambrożewicz, Zbigniew, Feliks Młynarski – indywidualizm i interakcjonizm po polsku, „ICF Diametros” 2010, nr 23, s. 124–144.

Ambrożewicz, Zbigniew, Filozoficzne korzenie jednostki i osoby. Personalizm i indywidualizm wobec kantyzmu, „ICF Diametros” 2015, nr 46, s. 1–29.

Ambrożewicz, Zbigniew, Holizm, indywidualizm, personalizm: od dualizmu platońskiego do sporu o źródło i status ludzkiej jednostkowości (N. Elias, I. Berlin, R. Rorty), „Analiza i Egzystencja”  2015, nr 30, s. 89–108.

Ambrożewicz, Zbigniew, Jaźń „uboga” a jaźń „bogata”. O dwóch formach indywidualizmu, „Studia Philosophica Wratislaviensia” 2014, nr 1, s. 41–66.

Ambrożewicz, Zbigniew, Josiah Royce: od idealistycznego panteizmu do idealistycznego personalizmu, „Kwartalnik Filozoficzny” 2015, z. 2, s.75–100.

Ambrożewicz, Zbigniew, Muzułmański personalizm czy indywidualizm? Próba antropologii Ibn’Arabiego, „Nurt SVD” 2016, nr 2, s.112–133.

Ambrożewicz, Zbigniew, Nieświadomość i palingeneza a indywidualizm woluntarystyczny Wincentego Lutosławskiego, „Kwartalnik Filozoficzny” 2013, z. 1, s. 101–127.

Arendt, Hannah, Wola, przeł. Robert Piłat, Czytelnik, Warszawa 1996.

Augustyn, św., O państwie Bożym, t. 2, przeł. Wiktor Kornatowski, IW PAX, Warszawa 1977.

Augustyn, św., O wolnej woli, przeł. Anna Trombala, w: tegoż, Dialogi filozoficzne, opr. Władysław Seńko, Wydawnictwo Znak, Kraków 1999, s. 487–649.

Augustyn, św., Wyznania, przeł. Zbigniew Kubiak, IW PAX, Warszawa 1982.

Bacon, Francis, Novum Organum, przeł. Jan Wikarjak, PWN, Warszawa 1955.

Bartnik, Czesław, Personalizm, Oficyna Wydawnicza „Czas”, Lublin 1995.

Bellah, Robert N.; Madsen, Richard; Sullivan, Wiliam M.; Swindl, Ann, Skłonności serca. Indywidualizm i zaangażowanie po amerykańsku, przeł. Dorota Stasiak, Piotr Skurowski, Tomasz Żyro, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007.

Benasayag, Miguel, Le mythe de l’individu, trad. par Anne Weinfeld, La Découverte, Paris 2004.

Bierdiajew, Mikołaj, Nowe średniowiecze, przeł. Marian Reutt, Wydawnictwo Antyk Marcin Dybowski, Komorów 1997.

Boecjusz, Przeciw Eutychesowi i Nestoriuszowi, w: tegoż, Traktaty teologiczne, przeł. Rafał Bielak, Agnieszka Kijewska, Wydawnictwo Antyk, Kęty 2001, s.66–84.

Callero, Peter, The Myth of Individualism. How Social Forces Shape Our Lives, Rowman & Littlefield, Lanham 2009.

Damasio, Antonio, Jak umysł zyskał jaźń. Konstruowanie świadomego mózgu, przeł. Norbert Radomski, Rebis, Poznań 2011.

Dumont, Louis, A modified view of our origins: the Christian beginnings of modern individualism, w: The category of the person. Anthropology, philosophy, history, red. Michael Carrithers, Steven Collins, Steven Lukes, Cambridge University Press, Cambridge 1999, s. 93–122.

Dumont, Louis, Essais sur l’individualisme. Une perspective anthropologique sur l’idéologie moderne, Le Seuil, Paris 1983.

Eliade, Mircea, Aspekty mitu, przeł. Piotr Mrówczyński, Wydawnictwo KR, Warszawa 1998.

Eliade, Mircea, Próba labiryntu, przeł. Krzysztof Środa, Studio Sen, Warszawa 1992.

Elias, Norbert, Engagement et distanciation. Contributions à la sociologie de la connaissance, trad. par Michèle Hulin, Fayard, Paris 1993.

Elias, Norbert, Społeczeństwo jednostek, przeł. Janusz Stawiński, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2008.

Evans, C. Stephen, Kierkegaard on Faith and on the Self. Collected. Essays, Baylor University Press, Waco 2006.

Fowler, Chris, The Archeology of Personhood. An Anthropological Approach, Routledge, London – New York 2005.

Gehlen, Arnold, W kręgu antropologii i psychologii społecznej, przeł. Krystyna Krzemieniowa, Czytelnik, Warszawa 2001.

Gilson, Étienne, Duch filozofii średniowiecznej, przeł. Jan Rybałt, IW PAX, Warszawa 1958.

Gilson, Étienne, Wprowadzenie do nauki św. Augustyna, przeł. Zygmunt Jakimiak, IW PAX, Warszawa 1953.

Jaspers, Karl, Wiara filozoficzna wobec objawienia, przeł. Grzegorz Sowinski, Wydawnictwo Znak, Kraków 1999

Kaczorek, Mirosław, Teoria osoby w „Summa Theologiae” św. Tomasza z Akwinu, w: Subsystencja i osoba według św. Tomasza z Akwinu, red. Mieczysław Gogacz, ATK, Warszawa 1987, s. 107–190.

Kant, Immanuel, Krytyka czystego rozumu, przeł. Roman Ingarden, PWN, Warszawa 1957.

Kasperski, Edward, Kierkegaard. Antropologia i dyskurs o człowieku, Wydawnictwo WSH, Pułtusk 2003.

Kaufmann, Jean‑Claude, Ego. Socjologia jednostki, przeł. Krzysztof Wakar, Oficyna Naukowa, Warszawa 2004.

Kierkegaard, Søren, Bojaźń i drżenie. Choroba na śmierć, przeł. Jarosław Iwaszkiewicz, PWN, Warszawa 1982.

Kierkegaard, Søren, Dziennik (wybór), przeł. Antoni Szwed, Towarzystwo Naukowe KUL, Lublin 2001.

Kierkegaard, Søren, Jednostka i tłum [fragment dodatku do pisma Punkt widzenia dla mojej działalności pisarskiej], przeł. Andrzej Ściegienny, w: Filozofia egzystencjalna. Wybór tekstów, red.  Maria Kostyszak, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 1992.

Kierkegaard, Søren, Zamykające nienaukowe postscriptum (fragmenty), w: Søren Kierkegaard – życie prawdziwe, red. Ben Alex, przeł. Mariusz Zdeb, Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, Warszawa 1998, s. 82–86.

Kołakowski, Leszek, Obecność mitu, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 1994.

La Fontaine, Jean S., Person and individual in anthropology, w: The category of the person. Anthropology, philosophy, history, red. Michael Carrithers, Steven Collins, Steven Lukes, Cambridge University Press, Cambridge 1999, s. 123–140.

Laurent, Alain, Histoire de l’individualisme, Presses Universitaires de France, Paris 1993.

Lukes, Steven, Individualism, Basil Blackwell, Oxford 1984.

Machan, Tibor, Classical Individualism. The Supreme Importance of Each Human Being, Taylor & Francis e‑Library, 2005.

Maritain, Jacques, Trzej reformatorzy (Luter, Kartezjusz, Rousseau), przeł. Konstanty Michalski, Fronda – Apostolicum, Warszawa – Ząbki 2005.

Morris, Brian, Anthropology of the Self. The Individual in the Cultural Perspective, Pluto Press, London 1994.

Morris, Colin, The Discovery of the Individual: 1050–1200, University of Toronto Press, Toronto 2004.

Nietzsche, Friedrich, Z genealogii moralności. Pismo polemiczne, przeł. Leopold Staff, wyd. Jakób Mortkowicz, Warszawa 1905.

Shanahan, Daniel, Toward a Genealogy of Individualism, University of Massachusetts Press, Amherst 1992.

Simon, Marcel, Cywilizacja wczesnego chrześcijaństwa I–IV w., przeł. Eligia Bąkowska, PIW, Warszawa 1979.

Środa, Magdalena, Indywidualizm i jego krytycy, Fundacja Aletheia, Warszawa 2003.

Taylor, Charles, Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej, przekład zbiorowy, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001.

Taylor, Mark C., Journeys to Selfhood. Hegel and Kierkegaard, University of California Press, Berkeley 1980.

Tokarczyk, Roman, Klasycy praw natury, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1988.

Tomasz z Akwinu, św., Kwestie dyskutowane o mocy Boga (t. 5 – q. IX i X), przekład zbiorowy, Wydawnictwo Marek Derewiecki – Instytut Tomistyczny, Kęty – Warszawa 2011.

Valadier, Paul, Pochwała sumienia, przeł. Maria Żerańska, Oficyna Wydawnicza „Volumen”, Warszawa 1997.

Voegelin, Eric, Nowa nauka polityki, przeł. Paweł Śpiewak, Fundacja Aletheia, Warszawa 1992

Wilski, Teofil, „Tajemnica osoby” – klucz do rozumienia siebie i Boga, „Communio. Międzynarodowy Przegląd Teologiczny” 1982, nr 2, s. 24–44.

Wolicka, Elżbieta, Próby filozoficzne, Wydawnictwo Znak, Kraków 1997.

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie. Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line