Muzyka jako teofania? Pytania do George’a Steinera

Marcin Trzęsiok

Abstrakt

Music as theophany? Questions for George Steiner

Music occupies a special place in George Steiner’s thinking: “Three areas: the essence and name of God, higher mathematics and music (what is the connection between them?) are located at the limits of language” (Steiner, Errata). The seemingly rhetorical question in parentheses turns out to be a source of deep controversy, the essence of which is revealed in historical-genealogical reflection. Steiner attempts to incorporate Romantic metaphysics within the traditional scholastic symbiosis of Biblical creationism and Pythagoreanism, which reveals his philosophy of music to be entangled in a range of contradictions. On the one hand, a critical reading of Steiner's works uncovers the difficulties posed by the attempt to reconcile pre- and post-Enlightenment culture; on the other hand, the still unused opportunities offered by Romanticism and its modernist continuations are clearly visible. Musical aesthetics, rooted in the idea of infinity, plays a crucial role in these divagations.

Keywords: George Steiner, Arnold Schönberg, musical aesthetics, philosophy of religion, romanticism

Muzyka jako teofania? Pytania do George’a Steinera

W myśleniu George’a Steinera muzyka zajmuje miejsce szczególne: „Trzy obszary: istota i imię Boga, wyższa matematyka oraz muzyka (jaki między nimi związek?) stanowią warunki graniczne mowy” (Steiner, Errata). Wtrącone w nawiasie pytanie, pozornie retoryczne, okazuje się źródłem zasadniczej kontrowersji, której sedno odsłania się w refleksji historyczno-genealogicznej. Steiner stara się bowiem do tradycyjnej, scholastycznej symbiozy biblijnego kreacjonizmu i pitagoreizmu włączyć metafizykę romantyczną, w efekcie czego jego filozofia muzyki wykazuje cały szereg sprzeczności. Z krytycznej lektury dzieł Steinera wyłania się, z jednej strony, obraz trudności, jakie stwarza próba pogodzenia kultury przed- i pooświeceniowej; z drugiej jednak zarysowują się wyraźniej wciąż niewykorzystane możliwości, jakie otworzył romantyzm i jego modernistyczne kontynuacje. Estetyka muzyczna, zagnieżdżona w idei nieskończoności, odgrywa w tych dywagacjach doniosłą rolę.

Słowa kluczowe: George Steiner, Arnold Schönberg, estetyka muzyczna, filozofia religii, romantyzm
References

Bhagawadgita czyli Pieśń Pana, przeł. Joanna Sachse, Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1988, s. 21.

Bloom, Harold, Lęk przed wpływem. Teoria poezji, przeł. Agata Bielik‑Robson i Marcin Szuster, Universitas, Kraków 2002.

Calasso, Roberto, Literatura i bogowie, przeł. Stanisław Kasprzysiak, Czuły Barbarzyńca Press, Warszawa 2011.

Dahlhaus, Carl, Idea muzyki absolutnej i inne studia, przeł. Antoni Buchner, PWM, Kraków 1988.

Friedrich, Hugo, Struktura nowoczesnej liryki, przeł. Elżbieta Feliksiak, PIW, Warszawa 1978.

Fubini, Enrico, Historia estetyki muzycznej, przeł. Zbigniew Skowron, Musica Iagellonica, Kraków 1997.

Gurney, Edmund, The Power of Sound, Smith, Elder & Co., London 1880.

Miłosz, Czesław, Rok myśliwego, Znak, Kraków 1991.

Novalis, Uczniowie z Sais. Proza filozoficzna – studia – fragmenty, przeł. Jerzy Prokopiuk, Czytelnik, Warszawa 1984.

Ravel, Maurycy, Rozmowa z Olinem Downesem, „New York Times”, 29 kwietnia 1929.

Otto, Rudolf, Świętość. Elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, przeł. Bogdan Kupis, Wydawnictwo KR, Warszawa 1999.

Schleiermacher, Friedrich, Mowy o religii, przeł. Jerzy Prokopiuk, Znak, Kraków 1995.

Scholem, Gershom, O mistycznej postaci bóstwa. Z badań nad podstawowymi pojęciami kabały, przeł. Agnieszka K. Haas, Aletheia, Warszawa 2010.

Schönberg, Arnold, Composition with Twelve Tones, w: tegoż, Style and Idea, Selected Writings, przeł. Leo Black, University of California Press 2010.

Schopenhauer, Arthur, Świat jako wola i przedstawienie, t. 1, przeł. Jan Garewicz, PWN, Warszawa 1994.

Steiner, George, Errata, przeł. Marcin Trzęsiok, „Res Facta Nova” 10 (19), 2008, s. 247–256.

Steiner, George, Gramatyki tworzenia, przeł. Jerzy Łoziński, Zysk i S‑ka, Poznań 2004.

Steiner, George, Rzeczywiste obecności, przeł. Ola Kubińska, Instytut Kultury oraz słowo/obraz terytoria, Warszawa‑Gdańsk 1997.

Steiner, George, Zerwany kontrakt, przeł. Ola Kubińska, Instytut Kultury, Warszawa 1994.

Steiner, George, W zamku Sinobrodego. Kilka uwag w kwestii przedefiniowania kultury, przeł. Ola Kubińska, Atext, Gdańsk 1993.

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie. Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line