Leonhardi Euleri Opera omnia: Editing the works and correspondence of Leonhard Euler

Andreas Kleinert

Abstrakt

W artykule przedstawiono historię i stan obecny wydań dzieł zebranych Leonharda Eulera (1707–1783). Po kilku nieudanych inicjatywach edytorskich, podjętych w XIX wieku, w 1907 roku przystąpiono do wydania drukowanych prac Eulera. Edycję podzielono na trzy serie: seria I: Matematyka (29 tomów); seria II: Mechanika i astronomia (31 tomów); seria III: Fizyka i inne prace (12 tomów). Po licznych perturbacjach, m.in. związanych z wybuchami kolejnych wojen światowych i problemami ekonomicznymi, publikacja dzieł drukowanych w łącznej liczbie 72 tomów zbliża się do końca. Brakuje tylko dwóch tomów o rachunku zaburzeń w astronomii.
Do publikacji serii IV (rękopisy i korespondencja) przystąpiono w 1967 roku. W przedsięwzięcie zaangażowały się szwajcarska i radziecka akademie nauk. Ten wspólny projekt koncentruje się na edycji korespondencji Eulera, która zawiera blisko 3000 listów, spośród których prawie 1000 napisał sam Euler. Adresatami jego listów byli m.in. słynni matematycy z XVIII wieku, tacy jak Jean le Rond d’Alembert, Alexis Clairaut i rodzina Bernoullich, ale również wiele mniej znanych osób, z którymi Euler korespondował na rozmaite tematy. Wydanie rękopisów zostało odłożone na późniejszy okres.
Poważnym problemem było znalezienie i sfinansowanie pracy odpowiednich redaktorów, którzy byli w stanie czytać stare manuskrypty po francusku, łacinie i po niemiecku oraz byli zaznajomieni z historią, kulturą i nauką w XVIII wieku. W ciągu ostatnich 50 lat redaktorzy zebrali kopie lub skany większości zachowanych listów Eulera. Oryginalne listy adresowane do Eulera Rosyjska Akademia Nauk udostępniła przed I wojną światową grupie wydawniczej ze Szwajcarii. Jeszcze przed ich restytucją w 1947 roku, redaktorzy wykonali dobrej jakości fotograficzne kopie, które dzisiaj są istotną podstawą wydania. Na każdy z tomów listów (VIA) składa się korespondencja Eulera z jedną lub kilkoma osobami , do których były adresowane jego listy; wszystkie zostały zamieszczone w porządku chronologicznym. Do dzisiaj ukazały się cztery tomy korespondencji wraz z wykazem wszystkich znanych listów adresowanych do Eulera oraz przez niego wysyłanych. W wykazie znajdziemy krótkie podsumowanie i przydatne informacje na temat daty, języka, lokalizacji istniejących kopii i wcześniejszych publikacji. Cztery kolejne tomy są przygotowywane do druku i zostaną wydane w 2016 lub 2017 roku. Planowane jest udostępnienie w internetowym wydaniu pozostałych listów, których nie pomieszczono w wersji drukowanej.

Słowa kluczowe: Leonhard Euler, complete works, correspondence, editing policy
References

BERNOULLI Johann
1780: Reisen durch Brandenburg, Pommern, Preussen, Curland, Rußland und Pohlen, in den Jahren 1777 und 1778. Vol. 4. Leipzig: Fritsch.

BIERMANN Kurt-Reinhard
1963: Versuch einer Leonhard-Euler-Ausgabe von 1903/07 und ihre Beurteilung durch Max Planck. Forschungen und Fortschritte, 37, pp. 236–239.
1983: Aus der Vorgeschichte der Euler-Ausgabe 1783–1907. [In:] Leonhard Euler 1707–1783. Beiträge zu Leben und Werk. Gedenkband des Kantons Basel-Stadt. Basel: Birkhäuser. ISBN 3-7643-1343-9, pp. 489–500.

BOSMANS Henri
1909: Sur une tentative d’édition des oeuvres complètes de L. Euler faite à Bruxelles en 1839. Louvain: Ceuterick.

CZERNIAKOWSKA Małgorzata
2006: Leonard Euler (1707–1783) i Polska. Gdansk: Małgorzata Czerniakowska. ISBN 83-924379-2-6.

DSPACE REPOSITORY AT UNIVERSITY OF TARTU
2002–2015: Epistolae autographae CC Philosophorum cel. II. F 3, Mrg CCCLIVa. Available online: http://dspace.utlib.ee/dspace/handle/10062/4930.

EDWARDS Matthew R.
(ed.) 2002: Pushing Gravity. New Perspectives on Le Sage’s Theory of Gravitation. Montreal: Apeiron. ISBN 0-9683689-7-2.

ENESTRÖM Gustaf
1910–1913: Verzeichnis der Schriften Leonhard Eulers. Leipzig: Teubner (Jahresbericht der Deutschen Mathematiker-Vereinigung, Ergänzungsband 4). [A simplified version of the Eneström Index is available at http://eulerarchive.maa.org/inde/enestrom.html.]
1913: Bericht an die Eulerkommission der Schweizerischen naturforschenden Gesellschaft über die Eulerschen Manuskripte der Petersburger Akademie. Jahresbericht der Deutschen Mathematiker-Vereinigung 22, pp. 191–205.

ENGELSMANN Steven Boudewijn
1990: What you should know about Euler’s Opera omnia. Nieuw archief voor wiskunde, 4.8, No. 1, pp. 67–79.

EULER Leonhard
1741: Solutio problematis ad geometriam situs pertinentis. Commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae 8(1736), pp. 128–140.
1743: De causa gravitatis. Miscellanea Berolinensea, 7, pp. 360–370.
1768: Lettres à une princesse d’Allemagne sur divers sujets de physique et de philosophie. St. Petersbourg: Imprimerie de l’Académie Impériale des Sciences.
1862: Opera postuma mathematica et physica. Petropoli: Eggers; Rigae: Schmidt; Lipsiae: Voss.

FELLMANN Emil A.
2007: Leonhard Euler. Basel, Boston, Berlin: Birkhäuser. ISBN 978-3-7643-7538-6. Trans. by Erika Gautschi and Walter Gautschi.

FELLMANN Emil A., IM HOF, Hans Christoph
1993: Die Euler-Ausgabe – Ein Bericht zu ihrer Geschichte und ihrem aktuellen Stand. Jahrbuch Überblicke Mathematik, pp. 185–198.

FUSS Paul-Heinrich
(ed.) 1843: Correspondance mathématique et physique de quelques célèbres géomètres du XVIIIème siècle, précédée d’une notice sur les travaux de Léonard Euler, tant imprimés qu’inédits. Vol. 1. Saint-Pétersbourg: Imprimerie de l’Académie Impériale des Sciences.

GRIGORIAN Ašot T., YOUSCHKEVITCH Adolf P.
(ed.) 1968: Relations scientifiques russo-françaises. Leningrad: Nauka.

HAGEN Johann Georg
1896: Index operum Leonardi Euleri. Berolini: Dames.

JUŠKEVIČ Adolf P., WINTER Eduard
(ed.) 1959–1976: Die Berliner und die Petersburger Akademie der Wissenschaften im Briefwechsel Leonhard Eulers. Vol 1–3. Berlin: Akademie-Verlag.
(ed.) 1965: Leonhard Euler und Christian Goldbach. Briefwechsel 1729–1764. Berlin: Akademie-Verlag.

ЮШКЕВИЧ Адольф П., СМИРНОВ Владимир И.
(ed.) 1967: Леонард Эйлер. Переписка. Аннотированный указатель. Ленинград: Издательство наука.

КЛАДО Т. Н., КОПЕЛЕВИЧ Ю. Х., ЛУКИНА, Т. А.
(ed.) 1963: Леонард Эйлер. Письма к ученым. Москва, Ленинград: Издательство Академии наук СССР.

KLEINERT Andreas
2015: Euler, Lesage et Newton. Trois approches différentes pour résoudre le problème de la pesanteur. [In:] Leonhard Euler. Mathématicien, physicien et théoricien de la musique. Edited by Xavier Hascher and Athanase Papadopoulos. Paris: CNRS Editions. ISBN 978-2-271-08331-9, pp. 301–313.

KLEINERT Andreas, MATTMÜLLER Martin
2007: Leonhardi Euleri Opera Omnia: a centenary project. Newsletter of the European Mathematical Society, 65, pp. 25–31. Available online: http://www.ems-ph.org/journals/newsletter/pdf/2007-09-65.pdf (23. 09. 2015).

LIBRI Guglielmo
1846: Review of Fuss 1843, part 2. Journal des savants, pp. 50–62.

LINNÉ PROJECT
2003–2015: The Linnaean Correspondence. Available online: http://linnaeus.c18.net/.

RUDIO Ferdinand, SCHRÖTER Karl
1907: Notizen zur schweizerischen Kulturgeschichte: 21. Der zweihundertjährige Geburtstag von Leonhard Euler; 22. Der Plan einer Gesamtausgabe von Eulers Werken. Vierteljahrsschrift der Naturforschenden Gesellschaft in Zürich, 52, pp. 537–546.

1909: Notizen zur schweizerischen Kulturgeschichte: 26. Die Eulerausgabe (Fortsetzung). Vierteljahrsschrift der Naturforschenden Gesellschaft in Zürich, 54, pp. 463–480.

STÄCKEL Paul
1909: Entwurf einer Einteilung der Werke Leonhard Eulers. Vierteljahrsschrift der Naturforschenden Gesellschaft in Zürich, 54, pp. 1–28.

RUDIO Ferdinand
1911: Vorwort zur Gesamtausgabe der Werke von Leonhard Euler. [In:] Leonhardi Euleri opera omnia, I,1, pp. IX–XLI.

UNIVERSITÄTSBIBLIOTHEK BASEL
2015: Basler Edition der Bernoulli-Briefwechsel. Available online: http://www.ub.unibas.ch/bernoulli/index.php/Hauptseite.
 

Prawa autorskie i udostępnianie

Publikacja jest udostępniona na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska (CC BY-NC-ND 3.0 PL).