Akademia Umiejętności (1872–1918) i jej czescy członkowie

Halina Lichocka

Abstrakt

Celem artykułu jest ukazanie wpływu, jaki słowianofilstwo czeskie wywierało na kształtowanie się składu osobowego Akademii Umiejętności w Krakowie. Obejmuje on okres, kiedy odrodzony naród czeski poszukiwał wspólnoty z innymi narodami słowiańskimi i to przede wszystkim było czynnikiem sprawczym wzmożonego zainteresowania czeskich uczonych filologiami słowiańskimi, własną historią oraz historią Europy Środkowo-wschodniej, naukami społecznymi, prawnymi itd. Z analizy sprawozdań z działalności Akademii Umiejętności w Krakowie od początku jej funkcjonowania (1872) aż do przekształcenia w Polską Akademię Umiejętności (1919) wynika, że ten rozkwit ukierunkowanej wspólnotowo czeskiej humanistyki spotkał się z pozytywnym oddźwiękiem ze strony krakowskiego środowiska naukowego. Jednym z dowodów na to jest fakt, iż czescy humaniści tworzyli najliczniejszą grupę wśród wszystkich cudzoziemskich członków Akademii w Krakowie.
Pismo cesarza Franciszka Józefa I z dnia 2 maja 1871 roku, adresowane do ministra wyznań i oświaty Josefa Jirečka, było formalnym początkiem organizowania w Krakowie Akademii Umiejętności. Na jej protektora cesarz wyznaczył arcyksięcia Karola Ludwika. Członkami Akademii byli uczeni ze wszystkich ziem polskich i Polacy na emigracji. Fundusze pochodziły z dotacji państwowej oraz od prywatnych sponsorów. Akademia prowadziła dużą działalność wydawniczą.
Akademia miała trzy wydziały: I. Filologiczny, II. Historyczno‑Filozoficzny, III. Matematyczno‑Przyrodniczy. W ich skład wchodzili członkowie krajowi i zagraniczni. Wśród tych drugich liczną grupę stanowili czescy uczeni.
Członkami Wydziału I byli: Josef Jireček – filolog, etnograf, historyk; Václav Štulc – ksiądz katolicki, pisarz, poeta, tłumacz; Jan Gebauer – twórca nowej gramatyki czeskiej; Zikmund Winter – historyk; Jan Kvičala – filolog klasyczny, pedagog i polityk; Václav Vondrák – slawista. Do Wydziału II należeli: František Palacký – historyk, polityk; Antonin Randa –historyk; Václav Vladivoj Tomek – historyk, pedagog, polityk; Jaroslav Goll – historyk, poeta; Karel Kadlec – prawnik, historyk prawa, tłumacz; Emil Ott – prawnik; Jaromír Čelakovský – prawnik, polityk.
W skład Wydziału III wchodzili: Karl von Rokitansky – anatomopatolog; Bohuslav Brauner – chemik; František Vejdovský – zoolog.

Słowa kluczowe: Akademia Umiejętności, Polska Akademia Umiejętności, czescy uczeni, Towarzystwo Naukowe Krakowskie, Królewskie Czeskie Towarzystwo Naukowe, Czeska Akademia Umiejętności
References

BIBLIOGRAFIA


ZRÓDŁA ARCHIWALNE

Archiwum Nauki PAN i PAU 2015a: Członkowie TNK. Publikacja dostępna w Internecie: http://tnk.krakow.pl/czlonkowie/.

Archiwum Nauki PAN i PAU 2015b: František Palacký. Publikacja dostępna w Internecie: http://tnk.krakow.pl/czlonkowie/palacky-frantisek/

Archiwum Nauki PAN i PAU 2015c: Václav Štulc. Publikacja dostępna w Internecie: http://tnk.krakow.pl/czlonkowie/stulc-vaclav/.


OPRACOWANIA

Barszczewska-Krupa, Alina 1991: Konstytucja 3 Maja w tradycji i kulturze polskiej. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie.

Brádlerová, Daniela 2008: František Vejdovský 150. výročí narození, 60. výročí úmrtí. Akademický Bulletin, Czasopismo Czeskiej Akademii Nauk. Publikacja dostępna w Internecie: http://abicko.avcr.cz/archiv/1999/12/obsah/frantisek-vejdovsky-150.-vyroci-narozeni-60.-vyroci-umrti.html.

Czarniecki, Stanisław; Wiltowski, Janusz 1972: W stulecie utworzenia Akademii Umiejętności. Warszawa–Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Ďurčanský, Marek 2004: Członkostwo zagraniczne polskich i czeskich uczonych w akademiach narodowych: PAU i ČAVU. Prace Komisji Historii Nauki Polskiej Akademii Umiejętności 6, ss. 177–207. Publikacja dostępna w Internecie: http://pau.krakow.pl/PKHN-PAU/pkhn-pau-VI-2004-8.pdf (19.11.2015).

Duszpasterstwo Polaków w Diecezji Rzymskiej 2014: Kościół i Hospicjum św. Stanisława B. M. przy via delle Botteghe Oscure. Publikacja dostępna w Internecie: http://duszpasterstwopolakowwrzymie.com/KOSCIOL_I_HOSPICJUM_SW._STANISLAWA_B.M._PRZY_VIA_DELLE_BOTTEGHE_OSCURE.

Dwa pierwsze publiczne posiedzenia Akademii Umiejętności w Krakowie. I. posiedzenie w przeddzień czterechsetnej rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika d. 18 Lutego 1873. II. posiedzenie inauguracyjne d. 7 Maja 1873: Kraków: Wydano staraniem Akademii (Czcionkami drukarni „Czasu”). Publikacja dostępna w Internecie: Śląska Biblioteka Cyfrowa; http://www.sbc.org.pl/dlibra/doccontent?id=98278 (19.11.2015).

Dybiec, Julian 1990: Związki Akademii Umiejętności w Krakowie z nauką czeską i słowacką w latach 1873–1918. [W:] Irena Stasiewicz-Jasiukowa, Jan Janko (red.) 1990. Z dziejów polsko-czeskich i polsko-słowackich kontaktów naukowych. Warszawa: Komitet Historii Nauki i Techniki PAN, ss. 34–61.

Dybiec, Julian 1993: Polska Akademia Umiejętności 1872–1952. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Gruszczyński, Lesław 1990: Związki Uniwersytetu Jagiellońskiego z nauką czeską w okresie autonomii Galicji (1867–1918). [W:] Irena Stasiewicz-Jasiukowa, Jan Janko (red.) 1990. Z dziejów polsko-czeskich i polsko-słowackich kontaktów naukowych. Warszawa: Komitet Historii Nauki i Techniki PAN, ss. 8–33.

Homolová, Květa; Otruba, Mojmír; Pešata, Zdeněk; et al. 1982: Čeští spisovatelé 19. a počátku 20. století. Praha: Československý spisovatel.

Hoszowska, Mariola 2011: Ludwik Finkiel i Akademia Umiejętności. Z dziejów współpracy naukowej Lwowa i Krakowa na przełomie XIX i XX wieków. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego. Publikacja dostępna w Internecie: http://repozytorium.lectorium.edu.pl/bitstream/handle/item/957/M.Hoszowska-Ludwik_Finkel_i_AU.pdf?sequence=1&isAllowed=y (19.11.2015).

Hulewicz, Jan 1958: Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1918. Zarys dziejów. „Monografie z dziejów nauki i techniki” t. 7. Wrocław–Warszawa; wyd. 2, PAU Kraków 2013.

Hulewicz, Jan 1974: Majer Józef (1808‒1899). [W:] Polski Słownik Biograficzny, t. 19. Pod redakcją Emanuela Rostworowskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. ss. 161–164.

Hübner, Piotr 2002: Od Towarzystwa Naukowego Krakowskiego do Polskiej Akademii Umiejętności. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Jiroušek, Bohumil 2006: Jaroslav Goll: role historika v české společnosti. České Budějovice: Jihočeská univerzita, Historický ústav Filozofické fakulty.

Kardyni-Pelikánová, Krystyna 1998: Štulc Václav Svatopluk. [W:] Słownik badaczy literatury polskiej. Pod red. J. Starnawskiego. Tom II, ss. 428–431. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Kola, Adam F. 2004: Słowianofilstwo czeskie i rosyjskie w ujęciu porównawczym. Łódź: Wydawnictwo Naukowe Ibidem.

Kola, Adam F. 2005: Kategorie „narodu” i „ludu” w klasycznym słowianofilstwie czeskim i rosyjskim. ΣΟΦΙΑ 5/2005, ss. 131–153. Publikacja dostępna w Internecie: http://www.sofia.sfks.org.pl/16_Sofia_nr5_Kola.pdf.

Kořalka, Jiří 1998: František Palacký: (1798–1876): životopis. Praha: Argo.

Księga pamiątkowa pięćsetletniego jubileuszu odnowienia Uniwersytetu Jagiellońskiego: 1400–1900 1901: Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie pod zarządem Józefa Filipowskiego. Publikacja dostępna w Internecie: Biblioteka Uniwersytetu Gdańskiego; http://www.pbc.gda.pl/dlibra/docmetadata?id=45280.

Kurczak, Justyna 2000: Historiozofia nadziei. Romantyczne słowianofilstwo polskie. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Kutrzeba, Stanisław 1939a: Polska Akademia Umiejętności 1872–1938. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego pod zarządem Józefa Filipowskiego. Publikacja dostępna w Internecie: Radomska Biblioteka Cyfrowa; http://bc.mbpradom.pl/dlibra/doccontent?id=24842 (19.11.2015).

Kutrzeba, Stanisław 1939b: Jak Polska Akademia Umiejętności rządzi swoimi majątkami. Kraków.

Łazuga, Waldemar 2013: Kalkulować…: Polacy na szczytach C.K. Monarchii. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo.

Majer, Józef 1877: Głos prezesa Akademii na posiedzeniu publicznym Akademii Umiejętności w Krakowie dnia 3 maja 1877. Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności R. 1876, Kraków, s. 150. Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=15988 (19.11.2015).

Majer, Józef 1889: Wstęp. Sprawa przeobrażenia Towarzystwa Naukowego Krakowskiego na Akademię Umiejętności. [W:] Akademia Umiejętności w Krakowie 1889, ss. I–XVI. Publikacja dostępna w Internecie: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa; http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=7659 (19.11.2015).

Majkowska, Rita (red.) 2006: Poczet członków Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1872–2000. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Nieciowa, Elżbieta Halina 1973: Członkowie Akademii Umiejętności oraz Polskiej Akademii Umiejętności 1872–1952. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Polska Akademia Nauk. Oddział w Krakowie.

Novák, Arne 1940: Zikmund Winter. [W:] Arne Novak, Zvony domova a Myšlenky a spisovatelé. Praha: Novina, ss. 349–355. Publikacja dostępna w Internecie: http://kramerius.mlp.cz/kramerius/MShowMonograph.do?id=6132.

Nowakowski, Janusz Ferdynand 1861: Ksiądz Wacław Štulc kanonik wyszechradzki, tłumacz Adama Mickiewicza na język czeski: szkic biograficzny. Warszawa: Nakł. autora; Drukarnia J. Jawoskiego. Publikacja dostępna w Internecie: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa; http://kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=143395.

Pamiętnik piętnastoletniej działalności Akademii Umiejętności w Krakowie 1873–1888 1889: Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności; Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego pod zarządem Anatola Maryjana Kosterkiewicza. Publikacja dostępna w Internecie: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa; http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/ docmetadata?id=7659 (19.11.2015).

Piskurewicz, Jan 1998: Prima Inter Pares. Polska Akademia Umiejętności w latach II Rzeczypospolitej. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Rederowa, Danuta 1958: Ze studiów nad kontaktami Akademii Umiejętności z nauką obcą. Ekspedycja Rzymska (1886–1918). Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie 4, ss. 191–256.

Rederowa, Danuta 1966: Formy współpracy Polskiej Akademii Umiejętności z zagranicą (1873‒1952). Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej, ser. A. z. 10, ss. 77‒136.

Rederowa, Danuta 1982: Polska Stacja Naukowa w Paryżu (1893 1926). [W:] Rederowa, Jaczewski, Rolbiecki 1982, ss. 43–150.

Rederowa, Danuta 1998: Z dziejów Towarzystwa Naukowego Krakowskiego 1815–1872. Karta z organizacji nauki polskiej pod zaborami. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

Rederowa, Danuta; Jaczewski, Bohdan; Rolbiecki, Waldemar 1982: Polska Stacja Naukowa w Paryżu w latach 1893–1978. Przedmowa Andrzej F. Grabski. Wrocław: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich. „Monografie z Dziejów Nauki i Techniki” 126.

Rederowa, Danuta; Stachowska, Krystyna (red.) 1958: Materiały do powstania Akademii Umiejętności w Krakowie w roku 1873. [Red. nauk. Kazimierz Piwarski]. Wrocław–Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. „Materiały Komisji Nauk Historycznych” nr 1.

Reskrypt Jego Eksc. C.K. Ministra Oświecenia do Prezesa Towarzystwa Naukowego z dnia 29 stycznia 1872 R. 1889: [W:] Pamiętnik piętnastoletniej działalności Akademii Umiejętności w Krakowie 1873–1888. Dział: Akta urzędowe dotyczące założenia Akademii Umiejętności i jej wewnętrznego urządzenia, ss. 169–170. Publikacja dostępna w Internecie: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa; http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=7659 k. 411–412 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1873 (wyd. 1873).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1895/1896 (wyd. 1896). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=14080 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1892/1893 (wyd. 1893). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=17745 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1896/1897 (wyd. 1897). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=14081 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1899/1900 (wyd. 1900). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=14084 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1901/1902 (wyd. 1902). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=14086 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1902/1903 (wyd. 1903). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=14086 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1903/1904 (wyd. 1904). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=16714 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1905/1906 (wyd. 1906). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=16716 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1907/1908 (wyd. 1908). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/publication?id=5251 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1908/1909 (wyd. 1909). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=19155 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1911/1912 (wyd. 1912). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=19156 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1912/1913 (wyd. 1913). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=32863 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1914/1916 (wyd. 1916). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=16724 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1916/1917 (wyd. 1917). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=17413 (19.11.2015).

Rocznik Akademii Umiejętności w Krakowie 1917/1918. (wyd. 1918). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=17414 (19.11.2015).

Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności w Krakowie 1878 (wyd. 1879). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=15991 (19.11.2015).

Rumpler, Helmut 2006: Carl Freiherr von Rokitansky. Wien: Boehlau Verlag.

Smolka, Stanisław 1894: Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1893. Kraków.

Smolka, Stanisław 1898: Polacy, Czesi i Niemcy. Kraków: G. Gebethner i Spółka. Publikacja dostępna w Internecie: Śląska Biblioteka Cyfrowa; http://www.sbc.org.pl/dlibra/doccontent?id=9221 (19.11.2015).

Statut Akademii Umiejętności w Krakowie 1872: Kraków: Nakładem c.k. Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w Drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego pod zarządem Konstantego Mańkowskiego. Publikacja dostępna w Internecie: Historia Myśli Ekonomicznej. Blog; http://historiamysliekonomicznej.blogspot.com/2014/09/statut-akademii-umiejetnosci-1872-rok.html.

Tyrowicz, Marian 1973: Lubomirski Jerzy Henryk (1817‒1872). Polski Słownik Biograficzny, t. 18. Pod redakcją Emanuela Rostworowskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, ss. 25‒26.

Urban, Otto 1982: Česká společnost 1848–1918. Praha: Svoboda.

Wereszecki, Henryk 1975: Pod berłem Habsburgów. Zagadnienia narodowościowe. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Wyrozumski, Jerzy 1999‒2000: Smolka Stanisław, krypt.: S.A.S, SS, St. Sm. (1854‒1924). Polski Słownik Biograficzny, t. 39. Pod redakcją Henryka Markiewicza. Warszawa–Kraków: Instytut Historii PAN – Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, ss. 320‒325.

Zdrada, Jerzy 1983: Potocki Alfred Józef (1822–1889). Polski Słownik Biograficzny, t. 27. Pod redakcją Emanuela Rostworowskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, ss. 762–766.

Prawa autorskie i udostępnianie

Publikacja jest udostępniona na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska (CC BY-NC-ND 3.0 PL).