Akademia Umiejętności (1872–1918) i jej czescy członkowie

Halina Lichocka

Abstrakt

Celem artykułu jest ukazanie wpływu, jaki słowianofilstwo czeskie wywierało na kształtowanie się składu osobowego Akademii Umiejętności w Krakowie. Obejmuje on okres, kiedy odrodzony naród czeski poszukiwał wspólnoty z innymi narodami słowiańskimi i to przede wszystkim było czynnikiem sprawczym wzmożonego zainteresowania czeskich uczonych filologiami słowiańskimi, własną historią oraz historią Europy Środkowo-wschodniej, naukami społecznymi, prawnymi itd. Z analizy sprawozdań z działalności Akademii Umiejętności w Krakowie od początku jej funkcjonowania (1872) aż do przekształcenia w Polską Akademię Umiejętności (1919) wynika, że ten rozkwit ukierunkowanej wspólnotowo czeskiej humanistyki spotkał się z pozytywnym oddźwiękiem ze strony krakowskiego środowiska naukowego. Jednym z dowodów na to jest fakt, iż czescy humaniści tworzyli najliczniejszą grupę wśród wszystkich cudzoziemskich członków Akademii w Krakowie.
Pismo cesarza Franciszka Józefa I z dnia 2 maja 1871 roku, adresowane do ministra wyznań i oświaty Josefa Jirečka, było formalnym początkiem organizowania w Krakowie Akademii Umiejętności. Na jej protektora cesarz wyznaczył arcyksięcia Karola Ludwika. Członkami Akademii byli uczeni ze wszystkich ziem polskich i Polacy na emigracji. Fundusze pochodziły z dotacji państwowej oraz od prywatnych sponsorów. Akademia prowadziła dużą działalność wydawniczą.
Akademia miała trzy wydziały: I. Filologiczny, II. Historyczno‑Filozoficzny, III. Matematyczno‑Przyrodniczy. W ich skład wchodzili członkowie krajowi i zagraniczni. Wśród tych drugich liczną grupę stanowili czescy uczeni.
Członkami Wydziału I byli: Josef Jireček – filolog, etnograf, historyk; Václav Štulc – ksiądz katolicki, pisarz, poeta, tłumacz; Jan Gebauer – twórca nowej gramatyki czeskiej; Zikmund Winter – historyk; Jan Kvičala – filolog klasyczny, pedagog i polityk; Václav Vondrák – slawista. Do Wydziału II należeli: František Palacký – historyk, polityk; Antonin Randa –historyk; Václav Vladivoj Tomek – historyk, pedagog, polityk; Jaroslav Goll – historyk, poeta; Karel Kadlec – prawnik, historyk prawa, tłumacz; Emil Ott – prawnik; Jaromír Čelakovský – prawnik, polityk.
W skład Wydziału III wchodzili: Karl von Rokitansky – anatomopatolog; Bohuslav Brauner – chemik; František Vejdovský – zoolog.

Słowa kluczowe: Akademia Umiejętności, Polska Akademia Umiejętności, czescy uczeni, Towarzystwo Naukowe Krakowskie, Królewskie Czeskie Towarzystwo Naukowe, Czeska Akademia Umiejętności
References

ARCHIWUM NAUKI PAN I PAU

2015a: Członkowie TNK. Publikacja dostępna w Internecie: http://tnk.krakow.pl/czlonkowie/
2015b: František Palacký. Publikacja dostępna w Internecie: http://tnk.krakow.pl/czlonkowie/
palacky‑vaclav/2015c: Václav Štulc. Publikacja dostępna w Internecie: http://tnk.krakow.pl/czlonkowie/stulc‑vaclav/.

BARSZCZEWSKA‑KRUPA Alina
1991: Konstytucja 3 Maja w tradycji i kulturze polskiej. Łódź: Wydawnictwo Łódzkie.

BRÁDLEROVÁ Daniela
2008: František Vejdovský 150. výročí narození, 60. výročí úmrtí. Akademický Bulletin, Czasopismo Czeskiej Akademii Nauk. Publikacja dostępna w Internecie: http:// abicko.avcr.cz/archiv/1999/12/obsah/frantisek‑vejdovsky‑150.-vyroci‑narozeni‑60.-vyroci‑umrti.html

CZARNIECKI Stanisław, WILTOWSKI Janusz
1972: W stulecie utworzenia Akademii Umiejętności. Warszawa–Kraków: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

ĎURČANSKÝ Marek
2004: Członkostwo zagraniczne polskich i czeskich uczonych w akademiach narodowych: PAU i ČAVU. Prace Komisji Historii Nauki PAU, Kraków 2004, t. 6, ss. 177–207. Publikacja dostępna w Internecie: http://bazhum.muzhp.pl/media//files/Prace_Komisji_Historii_Nauki_PAU/Prace_Komisji_Historii_Nauki_PAU‑r2004‑t6/Prace_Komisji_Historii_Nauki_PAU‑r2004‑t6‑s177‑207/Prace_Komisji_Historii_Nauki_PAU‑r2004‑t6‑s177‑207.pdf (19.11.2015).
DUSZPASTERSTWO POLAKÓW W DIECEZJI RZYMSKIEJ 2014: Kościół i Hospicjum św. Stanisława B. M. przy via delle Botteghe Oscure. Publikacja dostępna w Internecie: http://duszpasterstwopolakowwrzymie.co/KOSCIOL_I_HOSPICJUM_SW._STANISLAWA_B.M._PRZY_VIA_DELLE_BOTTEGHE_OSCURE.

DWA PIERWSZE PUBLICZNE POSIEDZENIA AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI W KRAKOWIE. I. POSIEDZENIE W PRZEDDZIEŃ CZTERECHSETNEJ ROCZNICY URODZIN MIKOŁAJA KOPERNIKA D. 18 LUTEGO 1873. II. POSIEDZENIE INAUGURACYJNE D. 7 MAJA 1873 1873: Kraków: Wydano staraniem Akademii (Czcionkami drukarni „Czasu”). Publikacja dostępna w Internecie: Śląska Biblioteka Cyfrowa; http://www.sbc.org.pl/dlibra/doccontent?id=98278 (19.11.2015).

DYBIEC Julian
1990: Związki Akademii Umiejętności w Krakowie z nauką czeską i słowacką w latach 1873–1918. [W:] Irena Stasiewicz‑Jasiukowa, Jan Janko (red.) 1990. Z dziejów polsko‑czeskich i polsko‑słowackich kontaktów naukowych. Warszawa: Komitet Historii Nauki i Techniki PAN, ss. 34–61.
1993: Polska Akademia Umiejętności 1872–1952. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

GRUSZCZYŃSKI Lesław
1990: Związki Uniwersytetu Jagiellońskiego z nauką czeską w okresie autonomii Galicji (1867–1918). [W:] Irena Stasiewicz‑ Jasiukowa, Jan Janko (red.) 1990. Z dziejów polsko‑czeskich i polsko‑słowackich kontaktów naukowych. Warszawa: Komitet Historii Nauki i Techniki PAN, ss. 8–33.

HOMOLOVÁ Květa, OTRUBA Mojmír, PEŠATA Zdeněk et al.
1982: Čeští spisovatelé 19. a počátku 20. století. Praha: Československý spisovatel.

HOSZOWSKA Mariola
2011: Ludwik Finkiel i Akademia Umiejętności. Z dziejów współpracy naukowej Lwowa i Krakowa na przełomie XIX i XX wieków. Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego. Publikacja dostępna w Internecie: http://repozytorium.lectorium.edu.pl/bitstream/handle/item/957/M.Hoszowska‑Ludwik_Finkel_i_AU.pdf?sequence=1&isAllowed=y (19.11.2015).

HULEWICZ Jan
1958: Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1918. Zarys dziejów, „Monografie z dziejów nauki i techniki” t. 7. Wrocław–Warszawa; wyd. 2, PAU Kraków 2013.
1974: Majer Józef (1808‒1899). [W:] Polski Słownik Biograficzny, t. 19. Pod redakcją Emanuela Rostworowskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. ss. 161–164.

HŰBNER Piotr
2002: Od Towarzystwa Naukowego Krakowskiego do Polskiej Akademii Umiejętności. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

JIROUŠEK Bohumil
2006: Jaroslav Goll: role historika v české společnosti. České Budějovice: Jihočeská univerzita, Historický ústav Filozofické fakulty.

KARDYNI‑PELIKÁNOVÁ Krystyna
1998: Štulc Václav Svatopluk. [W:] Słownik badaczy literatury polskiej. Pod red. J. Starnawskiego. Tom II, ss. 428–431. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

KOLA Adam F.
2004: Słowianofilstwo czeskie i rosyjskie w ujęciu porównawczym. Łódź: Wydawnictwo Naukowe Ibidem.
2005: Kategorie „narodu” i „ludu” w klasycznym słowianofilstwie czeskim i rosyjskim. ΣΟΦΙΑ 5/2005, ss. 131–153. Publikacja dostępna w Internecie: http://www.sofia.sfks.org.pl/16_Sofia_nr5_Kola.pdf.

KOŘALKA Jiří
1998: František Palacký: (1798–1876): životopis. Praha: Argo.

KSIĘGA PAMIĄTKOWA PIĘĆSETLETNIEGO JUBILEUSZU ODNOWIENIA UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO: 1400–1900
1901: Kraków: Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie pod zarządem Józefa Filipowskiego. Publikacja dostępna w Internecie: Biblioteka Uniwersytetu Gdańskiego; http://www.pbc.gda.pl/dlibra/docmetadata?id=45280.

KURCZAK Justyna
2000: Historiozofia nadziei. Romantyczne słowianofilstwo polskie. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

KUTRZEBA Stanisław
1939a: Polska Akademia Umiejętności 1872–1938. Kraków: Polska Akademia Umiejętności, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego pod zarządem Józefa Filipowskiego.
Publikacja dostępna w Internecie: Radomska Biblioteka Cyfrowa; http://bc.mbpradom.pl/dlibra/doccontent?id=24842 (19.11.2015).

1939b: Jak Polska Akademia Umiejętności rządzi swoimi majątkami. Kraków.

ŁAZUGA Waldemar
2013: Kalkulować…: Polacy na szczytach C.K. Monarchii. Poznań: Zysk i S‑ka Wydawnictwo.

MAJER Józef
1877: Głos prezesa Akademii na posiedzeniu publicznym Akademii Umiejętności w Krakowie dnia 3 maja 1877. Rocznik Zarządu Akademii Umiejętności R. 1876, Kraków, s. 150. Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=15988 (19.11.2015).
1889: Wstęp. Sprawa przeobrażenia Towarzystwa Naukowego Krakowskiego na Akademię Umiejętności. [W:] Akademia Umiejętności w Krakowie 1889, ss. I–XVI. Publikacja dostępna w Internecie: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa; http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=7659 (19.11.2015).

MAJKOWSKA Rita
(red.) 2006: Poczet członków Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Umiejętności w latach 1872–2000. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

NIECIOWA Elżbieta Halina
1973: Członkowie Akademii Umiejętności oraz Polskiej Akademii Umiejętności 1872–
1952. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Polska Akademia Nauk. Oddział w Krakowie.

NOVÁK Arne
1940: Zikmund Winter. [W:] Arne Novak, Zvony domova a Myšlenky a spisovatelé. Praha: Novina, ss. 349–355. Publikacja dostępna w Internecie: http://kramerius.mlp.cz/kramerius/MShowMonograph.do?id=6132.

NOWAKOWSKI Janusz Ferdynand
1861: Ksiądz Wacław Štulc kanonik wyszechradzki, tłumacz Adama Mickiewicza na język czeski: szkic biograficzny. Warszawa: Nakł. autora; Drukarnia J. Jawoskiego. Publikacja dostępna w Internecie: Kujawsko‑Pomorska Biblioteka Cyfrowa; http://kpbc.ukw.edu.pl/dlibra/docmetadata?id=143395.

PAMIĘTNIK PIĘTNASTOLETNIEJ DZIAŁALNOŚCI AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI
W KRAKOWIE 1873–1888
1889: Kraków: Nakładem Akademii Umiejętności; Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego pod zarządem Anatola Maryjana Kosterkiewicza. Publikacja dostępna w Internecie: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa; http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/ docmetadata?id=7659 (19.11.2015).

PISKUREWICZ Jan
1998: Prima Inter Pares. Polska Akademia Umiejętności w latach II Rzeczypospolitej. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

REDEROWA Danuta
1958: Ze studiów nad kontaktami Akademii Umiejętności z nauką obcą. Ekspedycja Rzymska (1886–1918). Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie 4, ss. 191–256.
1966: Formy współpracy Polskiej Akademii Umiejętności z zagranicą (1873‒1952). Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej, ser. A. z. 10, ss. 77‒136.
1982: Polska Stacja Naukowa w Paryżu (1893‑ 1926). [W:] Rederowa, Jaczewski, Rolbiecki 1982, ss. 43–150.
1998: Z dziejów Towarzystwa Naukowego Krakowskiego 1815–1872. Karta z organizacji nauki polskiej pod zaborami. Kraków: Polska Akademia Umiejętności.

REDEROWA Danuta, JACZEWSKI Bohdan, ROLBIECKI Waldemar
1982: Polska Stacja Naukowa w Paryżu w latach 1893–1978. Przedmowa Andrzej F. Grabski. Wrocław: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich. „Monografie z Dziejów Nauki i Techniki” 126.

REDEROWA Danuta, STACHOWSKA Krystyna
(red.) 1958: Materiały do powstania Akademii Umiejętności w Krakowie w roku 1873. [Red. nauk. Kazimierz Piwarski]. Wrocław–Kraków: Zakład Narodowy imienia Ossolińskich – Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk. „Materiały Komisji Nauk Historycznych” nr 1.

RESKRYPT JEGO EKSC. C.K. MINISTRA OŚWIECENIA DO PREZESA TOWARZYSTWA
NAUKOWEGO Z DNIA 29 STYCZNIA 1872 R.
1889: [W:] Pamiętnik piętnastoletniej działalności Akademii Umiejętności w Krakowie
1873–1888. Dział: Akta urzędowe dotyczące założenia Akademii Umiejętności i jej wewnętrznego urządzenia, ss. 169–170. Publikacja dostępna w Internecie: Dolnośląska Biblioteka Cyfrowa; http://www.dbc.wroc.pl/dlibra/doccontent?id=7659
k. 411–412 (19.11.2015).

ROCZNIK AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI W KRAKOWIE
1873 (wyd. 1873).
1895/1896 (wyd. 1896). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=14080 (19.11.2015).
1892/1893 (wyd. 1893). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=17745 (19.11.2015).
1896/1897 (wyd. 1897). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=14081 (19.11.2015).
1899/1900 (wyd. 1900). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=14084 (19.11.2015).
1901/1902 (wyd. 1902). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=14086 (19.11.2015).
1902/1903 (wyd. 1903). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=14086 (19.11.2015).

1903/1904 (wyd. 1904). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=16714 (19.11.2015).
1905/1906 (wyd. 1906). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=16716 (19.11.2015).
1907/1908 (wyd. 1908). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/publication?id=5251 (19.11.2015).
1908/1909 (wyd. 1909). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=16719 (19.11.2015).
1910/1911 (wyd. 1912). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=19155 (19.11.2015).
1911/1912 (wyd. 1912). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=19156 (19.11.2015).
1912/1913 (wyd. 1913). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=32863 (19.11.2015).
1914/1916 (wyd. 1916). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=16724 (19.11.2015).
1916/1917 (wyd. 1917). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=17413 (19.11.2015).
1917/1918. (wyd. 1918). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/docmetadata?id=17414 (19.11.2015).

ROCZNIK ZARZĄDU AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI W KRAKOWIE
1878 (wyd. 1879). Publikacja dostępna w Internecie: Repozytorium Cyfrowe Instytutów Naukowych; http://rcin.org.pl/dlibra/doccontent?id=15991 (19.11.2015).

RUMPLER Helmut
2006: Carl Freiherr von Rokitansky. Wien: Boehlau Verlag.

SMOLKA Stanisław
1894: Akademia Umiejętności w Krakowie 1873–1893. Kraków.
1898: Polacy, Czesi i Niemcy. Kraków: G. Gebethner i Spółka. Publikacja dostępna w Internecie: Śląska Biblioteka Cyfrowa; http://www.sbc.org.pl/dlibra/doccontent?id=9221 (19.11.2015).

STATUT AKADEMII UMIEJĘTNOŚCI W KRAKOWIE
1872: Kraków: Nakładem c.k. Towarzystwa Naukowego Krakowskiego w Drukarni Uniwersytetu Jagiellońskiego pod zarządem Konstantego Mańkowskiego. Publikacja dostępna w Internecie: Historia Myśli Ekonomicznej. Blog; http://historiamysliekonomicznej.blogspot.com/2014/09/statut‑akademii‑umiejetnosci‑1872‑rok.html.

TYROWICZ Marian
1973: Lubomirski Jerzy Henryk (1817‒1872). [W:] Polski Słownik Biograficzny, t. 18. Pod redakcją Emanuela Rostworowskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, ss. 25‒26.

URBAN Otto
1982: Česká společnost 1848–1918. Praha: Svoboda.

WERESZECKI Henryk
1975: Pod berłem Habsburgów. Zagadnienia narodowościowe. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

WYROZUMSKI Jerzy
1999‒2000: Smolka Stanisław, krypt.: S.A.S, SS, St. Sm. (1854‒1924). Polski Słownik Biograficzny, t. 39. Pod redakcją Henryka Markiewicza. Warszawa–Kraków: Instytut Historii PAN – Fundacja na rzecz Nauki Polskiej, ss. 320‒325.

ZDRADA Jerzy
1983: Potocki Alfred Józef (1822–1889). Polski Słownik Biograficzny, t. 27. Pod redakcją Emanuela Rostworowskiego. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, ss. 762–766.

Prawa autorskie i udostępnianie

Publikacja jest udostępniona na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska (CC BY-NC-ND 3.0 PL).