Polskie początki Wydziału Nauk Matematycznych i Przyrodniczych Uniwersytetu we Fryburgu i polski wkład we fryburską rewolucję przemysłową.

Wojciech Kocurek

Abstrakt

Artykuł został poświęcony spółkom wysokich technologii, założonym przez Polaków pod koniec XIX wieku w rolniczym kantonie Fryburg w Szwajcarii. W tekście wyróżnić
można dwie części. W pierwszej autor stara się przedstawić rzeczywistość gospodarczą, społeczną i polityczną Fryburga w okresie intensywnej industrializacji na świecie i powstawania liberalnego systemu wolnego rynku. Nowe, katolicko-konserwatywne władze kantonu w tej szybko zmieniającej się rzeczywistości starały się doprowadzić do stworzenia całościowego, ale i odmiennego ustroju „republiki chrześcijańskiej”, którego celem miało być osiągnięcie sprawiedliwości społecznej, zgodnej ze wskazaniami Ewangelii.
By projekt ten doprowadzić do końca, rząd kantonalny nie uchylał się przed wykorzystaniem różnorodnych możliwości i środków, które pomogłyby osiągnąć ten cel. Decydenci z Georges’em Pythonem na czele potrzebowali wsparcia ze strony społeczeństwa świadomego zachodzących przemian. W związku z tym, niezbędnym stało się powołanie uczelni wyższej, zdolnej do kształtowania nowych postaw i poglądów mieszkańców regionu. Koszt jej powstania przekraczał jednakże wielokrotnie finansowe możliwości rolniczego i stosunkowo ubogiego kantonu fryburskiego. W tych mało sprzyjających okolicznościach sposobem na wyjście z impasu okazała się świadoma polityka industrializacji. Nowo tworzone instytucje przemysłowe miały przyczynić się do zwiększenia wpływów do kantonalnej kasy i poprzez to pozwolić na finansowanie uniwersytetu, który jednocześnie stawał się intelektualnym zapleczem dla formujących się instytucji przemysłowych.
W tę filozofię znakomicie wpisała się działalność polskich naukowców, która jest przedmiotem drugiej części artykułu. Polacy zaproszeni przez Pythona do współpracy: Józef Wierusz-Kowalski, Ignacy Mościcki i Jan Modzelewski – stworzyli podstawy Wydziału Nauk Matematycznych i Przyrodniczych Uniwersytetu we Fryburgu. Prowadzili w nim (oprócz działalności dydaktycznej) badania dotyczące między innymi syntezy kwasu azotowego i budowy kondensatorów elektrycznych. Przekonani o potrzebie wdrożenia do szerokiej produkcji stworzonych przez siebie innowacji, sfinansowali i zbudowali pierwsze fabryki doświadczalne, a z czasem doprowadzili do powstania przemysłowych fabryk kwasu azotowego oraz kondensatorów wysokiego napięcia. Choć po zakończeniu pierwszej wojny światowej to zaangażowanie Polaków ustało, okres 30 lat badań i doświadczeń akademickich jasno pokazuje, że świadome współdziałanie decydentów politycznych i wysoko kwalifikowanej kadry naukowej może przynieść zaskakujące i nieoczekiwane efekty.

Słowa kluczowe: Uniwersytet we Fryburgu, Wydział Nauk Matematycznych i Przyrodniczych, industrializacja, nauki stosowane, przemysł, kwas azotowy, kondensatory, wyładowania elektryczne, saletra, synteza azotu z tlenem, „republika chrześcijańska”, katolicka nauka społeczna, spółka akcyjna, fabryka, patenty, Towarzystwo Kwasu Azotowego, Szwajcarska Fabryka Kondensatorów, Towarzystwo Generalne Kondensatorów Elektrycznych
References

ZBIORY ARCHIWALNE

Archiwum Akt Nowych w Warszawie
Akta Towarzystwa Kwasu Azotowego we Fryburgu.

Archives de l’Etat de Fribourg
Dossier personel: de Modzelewski Jan.
Statut de la société anonyme Société Générale des Condensateurs Electriques à Fribourg (Suisse).

OPRACOWANIA

ALTERMATT Urs
1991: Die Gründung. [In:] Histoire de l’Université de Fribourg Suisse 1889–1989, Vol. 1. Roland Ruffieux (dir.). Fribourg: Editions Universitaires Fribourg Suisse. ISBN 2-8271-0561-6, ss. 32–74.

BRZOZOWSKI Stanisław M., JĘDRUSZCZAK Tadeusz
1977: Ignacy Mościcki. [W:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXII. Pod redakcją Emanuela Rostworowskiego. Wrocław, Warszawa, Kraków, Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich. ss. 143–148.

BUGNARD Pierre
1981: Le régime Python. [W:] Histoire du Canton de Fribourg. Vol. 2. Pod redakcją Rolanda Ruffieux. Fribourg: Editions St. Paul, ss. 875–887.

GIOVANNINI Edgardo
1991: La Faculté des Sciences. [In:] Histoire de l’Université de Fribourg Suisse 1889–1989,
Vol. 2
. Roland Ruffieux (dir.). Fribourg: Editions Universitaires Fribourg Suisse. ISBN 2-8271-0561-6, ss. 776–798.

JORDAN Joseph
1943: Banque de l’Etat de Fribourg. Cinquante ans d’activité 1892–1942. Fribourg: Imprimerie Saint-Paul.

KASPEROWICZ Konrad
1904: Studien über die Festigkeit von Dielektrika. Freiburg: St.-Paulus Druckerei.

LICHOCKA Halina
2011: Ignacy Mościcki. Radom: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Technologii Eksploatacji
PIB. ISBN 978-83-7204-981-0.
2014: Swiss experiences of Ignacy Moscicki. Technical Transactions 1, pp. 137–149.
Available online: https://suw.biblos.pk.edu.pl/resources/i5/i4/i6/i1/i8/r54618/LichockaH_
SwissExperiences.pdf (15.11.2015).

MODZELEWSKI Jan
1908: Etude sur l’emploi, comme condensateur, d’éléments électrolytiques à électrodes d’aluminium.
Fribourg: Imprimerie Fragnière Frères.

MOŚCICKI Ignacy
1993: Autobiografia. Warszawa: Bellona. ISBN 83-1108-265-0.

PHILIPONA P.
1924/1925: Le jubilé de M. Georges Python. Cinquante ans d’histoire. Monat-Rosen 69, p. 37.

RUFFIEUX Roland
(red.) 1991–1992: Histoire de l’Université de Fribourg Suisse 1889–1989. Vol. 1–3. Fribourg: Editions Universitaires Fribourg Suisse. ISBN 2-8271-0561-6.

ŚREDNIAWA Bronislaw, ZABIEŁŁO Stanisław
1968–1969: Józef Wierusz-Kowalski. [W:] Polski Słownik Biograficzny, t. XIV. Pod redakcją Emanuela Rostworowskiego. Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, ss. 558–560.

WALTER François
1981: Fribourg à l’écart de la révolution industrielle (1847–1881). [In:] Histoire du
Canton de Fribourg
. Vol. 2. Roland Ruffieux (dir.). Fribourg: Editions St. Paul, pp.
897–905.
1973/1974: Fribourg et l’industrie au XIXème siècle: L’échec de la Société des Eaux et des
Forets (1869–1875). Annales Fribourgeoises 52, p. 73–137.

WYBRANOWSKI Roman
1904: Etude sur la charge des condensateurs. Fribourg: Imprimerie Saint Paul.

ZDANOWSKI Bruno
1904: Nouvelle méthode pour la mesure des résistances liquides. Fribourg: Imprimerie
Saint Paul.

Prawa autorskie i udostępnianie

Publikacja jest udostępniona na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska (CC BY-NC-ND 3.0 PL).