Jakiej naukometrii i bibliometrii potrzebujemy w Polsce ?

Michał Kokowski

Abstrakt

Celem tego badawczo‑przeglądowego artykułu jest zbadanie podstaw naukowych naukometrii / bibliometrii – wskazanie jej faktycznych możliwości „detekcyjno‑pomiarowych”. Przeprowadzana analiza dokonywana jest z autorskiej perspektywy zintegrowanego naukoznawstwa oraz historii i metodologii tak pojmowanego naukoznawstwa (szczególnie historii i metodologii naukometrii / bibliometrii oraz historii i metodologii nauki). Stanowi to o nowości ujęcia tematyki i determinuje: a) sposób wyboru publikacji i ich interpretacji oraz b) hierarchię analizowanych zagadnień.

Artykuł opisuje: dominujący na świecie i w Polsce (niekrytyczny) pogląd na temat podstaw naukometrii / bibliometrii i liczne poważne naukowe ograniczenia podstaw naukometrii / bibliometrii, takie jak: a) niezgodność z danymi empirycznymi tzw. praw naukometrycznych i prawa koncentracji Garfielda; b) stronniczość dziedzinowa, językowa oraz geograficzna baz indeksacyjnych; c) różne praktyki komunikacji naukowej; d) orientacja lokalna (narodowo‑państwową) nauk humanistycznych i społecznych oraz lokalne indeksy cytowań; e) wady definicji wskaźnika wpływu (IF) i manipulacje jego wartościami, „gra w Impact Factor”; f) rozliczne problemy z cytowaniami: syndrom Mendla, syndrom klasycznej publikacji, tzw. cytowania drugorzędne i trzeciorzędne, syndrom palimpsestu, efekt zaniku cytowań, kradzieże cytowań, tzw. efekt Mateusza, negatywne cytowania, „modne bzdury”, przymusowe cytowania, patologie: tzw. karteli albo spółdzielni cytowań, „autorstwa gościnnego” oraz „autorstwa honorowego”; g) odróżnienia „wpływu publikacji” i „znaczenia publikacji, doniosłości publikacji”; h) efektywność indeksowania publikacji w bazach elektronicznych i internetowych a nowoczesność techniczna publikacji.

Odkrycie tego typu ograniczeń naukometrii / bibliometrii wywołało powstanie m.in. biobibliometrii, alternatywnych metryk (‘altmetrics’) oraz ruchu otwartej nauki.

Uwzględnienie analizowanych informacji prowadzi do ogólnej konkluzji mającej znaczenie dla aktualnej polityki naukowej w Polsce: należy przeciwstawić się „tyranii bibliometrii”, gdyż nie służy to rozwojowi nauki. Dlatego trzeba ograniczyć stosowanie metod naukometrycznych w ocenie działalności naukowej, szczególnie nauk humanistycznych i nauk społecznych.

Artykuł opowiada się również za realizacją priorytetowej dla MNiSW idei promowania dorobku polskich nauk humanistycznych i społecznych w kraju i za granicą. W tym celu wnioskuje się: a) rozwijać zintegrowane naukoznawstwo (uwolni to od licznych błędów naukometrii i bibliometrii); b) rozbudowywać bazy indeksacyjne publikacji, biblioteki cyfrowe oraz repozytoria cyfrowe, c) intensyfikować udział polskich badaczy w międzynarodowej przestrzeni badawczej, w tym aktywnie włączyć się w projekt budowy europejskiej bazy indeksacyjnej humanistyki i nauk społecznych, d) rozwijać otwarty dostęp do treści naukowych oraz e) unowocześnić polskie czasopisma naukowe i wydawnictwa naukowe.

Słowa kluczowe: naukometria, bibliometria, informetria, metodologia naukometrii, nadużycia metod naukometrycznych, naukoznawstwo, polityka naukowa, polskie i międzynarodowe standardy naukometrii
References

Uwaga:
Odnośniki dotyczące literatury z zakresu naukometrii – bibliometrii – informetrii, zob. Kokowski 2015.

AGUILLO Isidro, BARILAN Judit, LEVENE Mark, ORTEGA José
2010: Comparing university rankings. Scientometrics 85(1), pp. 243–256. Available online: DOI: 10.1007/s11192‑010‑0190‑z; http://www.akademiai.com/doi/abs/10.1007/s11192‑010‑0190‑z.

BASTOW Simon, DUNLEAVY Patrick, TINKLER Jane
2014: The Impact of the Social Sciences: How Academics and their Research Make a Difference. Sage. ISBN 978‑4462‑7509‑2. Available online: http://uk.sagepub.com/sites/default/files/upm‑binaries/59598_Bastow__Impact_of_the_social_sciences.pdf.

BLOOMBERG RANKINGS
2014: Most Innovative In The World 2014: Countries. Available online: http://images.businessweek.com/bloomberg/pdfs/most_innovative_countries_2014_011714.pdf.

CAMERON William Bruce
1963: Informal Sociology: A Casual Introduction to Sociological Thinking. New York:Random House. Available online: https://books.google.pl/books/about/Informal_sociology.html?id=I6JIAAAAMAAJ.

CENTER FOR WORLD‑CLASS UNIVERSITIES OF SHANGHAI JIAO TONG UNIVERSITY (CWCU)
2015: Academic Ranking of World Universities. Available online: http://www.shanghairanking.
com/.

CENTRE FOR SCIENCE AND TECHNOLOGY STUDIES, LEIDEN UNIVERSITY
2015: CWTS Leiden Ranking. Available online: http://www.leidenranking.com.

CIEŚLIŃSKI Piotr
2012: Polska w naukowym ogonie Europy – tylko jeden grant na 536! Gazeta Wyborcza 11 września 2012 r., s. 1. Publikacja dostępna w Internecie: http://wyborcza.pl/1,76842,12461333,Polska_w_naukowym_ogonie_Europy___tylko_jeden_grant.html#ixzz3vRSoMeQ6.

CYBERMETRICS LAB (CCHS), A UNIT OF THE SPANISH NATIONAL RESEARCH COUNCIL (CSIC)
2015: Ranking Web of World Universities. Available online: http://www.webometrics.info/.

DRYZEK Helena
2011: Punktacja za publikacje [w latach 2001–2011]. Publikacja dostępna w Internecie: http://www.mini.pw.edu.pl/~dryzek/www/?S%B3ownik:Punktacja_za_publikacje.

HIGHER EDUCATION EVALUATION AND ACCREDITATION COUNCIL OF TAIWAN
2015: Performance Ranking of Scientific Papers for World Universities. Available online:http://nturanking.lis.ntu.edu.tw/.

JACKOWSKI Stefan, KRAWCZYK Magdalena, OPALA Paweł
2010: Jak świat widzi polskie uczelnie? Forum Akademickie 02/2010. Publikacja dostępna w Internecie: https://forumakademickie.pl/fa/2010/02/jak‑swiat‑widzi‑polskie‑uczelnie/.

KOKOWSKI Michał
2001: Thomas S. Kuhn (1922–1996) a zagadnienie rewolucji kopernikowskiej. Warszawa: Wydawnictwa IHN PAN. ISBN 83‑86062‑02‑9. Publikacja dostępna w Internecie: Kujawsko‑Pomorska Biblioteka Cyfrowa; http://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=41760.

2015: Bibliografia naukometryczno‑bibliometryczno‑informetryczna. Wybór. Prace Komisji Historii Nauki PAU 14, ss. 183–264. Publikacja dostępna w Internecie: http://pau.krakow.pl/PKHN-PAU/pkhn-pau-XIV-2015-9.pdf.

KRAJOWA SEKCJA NSZZ „SOLIDARNOŚĆ” PAN, INICJATYWA OBYWATELSKA INSTYTUTÓW PAN
2012: Projekt nowelizacji ustawy o PAN. Publikacja dostępna w Internecie: http://www.ioi.pan.pl/nowelizacja.

KWIEK Marek
2014: Internationalization and Research Productivity: “Internationalists” and “Locals” in Polish Universities. The Higher Education in Russia and Beyond 2, Fall 2014, pp. 13–15. Available online: http://www.cpp.amu.edu.pl/kwiek/pdf/Kwiek_HERB_Fall_2014.pdf.

2015: Uniwersytet w dobie przemian. Instytucje i kadra akademicka w warunkach rosnącej konkurencji. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

LEWICKI Jacek
2015: Polskie uczelnie w rankingach. Wszystko co najważniejsze. Publikacja dostępna w Internecie: https://wszystkoconajwazniejsze.pl/jacek‑lewicki‑polskie‑uczelnie‑w‑rankingach/.

LIMPERT Eckhard, STAHEL Werner A., ABBT Markus
2001: Log‑normal Distributions across the Sciences: Keys and Clues. BioScience 51(5) (May 2001), pp. 341–352. Available online: DOI: http://dx.doi.org/10.1641/0006‑3568(2001)051[0341:LNDATS]2.0.CO;2; http://stat.ethz.ch/~stahel/lognormal/bioscience.pdf.

MOJASOCJOLOGIA.PL
2014: Metoda biograficzna. [W:] Portal „MojaSocjologia.pl”. Publikacja dostępna w Internecie: http://www.mojasocjologia.pl/metoda‑biograficzna/.

O’TOOLE Garson
2010: Not Everything That Counts Can Be Counted. The Quote Investigator. Exploring the Origins of Quotations. May 26, 2010. Available online: http://quoteinvestigator.com/2010/05/26/everything‑counts‑einstein/.

QS QUACQUARELLI SYMONDS LIMITED
2015: QS World University Rankings. Available online: http://www.topuniversities.com/university‑rankings/.

SCIMAGO LAB
2009–2015: Scimago Institutions Ranking. Available online: http://www.scimagoir.com.1996–2014: Country Rankings. Available online: http://www.scimagojr.com/countryrank.php.

TIMES HIGHER EDUCATION
2015: The World University Rankings. Available online: http://www.timeshighereducation.co.uk/world‑university‑rankings/.

TVN 24
2015: Ranking najlepszych uniwersytetów na świecie. Polskie uczelnie daleko. TVN 24 16.09.2015. Publikacja dostępna w Internecie: http://tvn24bis.pl/ze‑swiata,75/ranking‑najlepszych‑uniwersytetow‑na‑swiecie,577690.html.

WOLFF Stefan L.
2003: Physicists in the “Krieg der Geister”: Wilhelm Wien’s “Proclamation”. Historical Studies in the Physical and Biological Sciences 33, No. 2 (2003), pp. 337–368. Available online: http://www.jstor.org/stable/10.1525/hsps.2003.33.2.337. The earlier German version: Physiker im “Krieg der Geister“ (Arbeits Papier/ Working Paper); http://www.mzwtg.mwn.de/arbeitspapiere/Wolff_01.pdf.

WPROST
2013: 400 najlepszych uczelni na świecie. Tylko jedna z Polski. Wprost 2013‑10‑04. Publikacja dostępna w Internecie: http://www.wprost.pl/ar/419453/400‑najlepszych‑uczelni‑na‑swiecie‑Tylko‑jedna‑z‑Polski/.

ZENDEROWSKI Radosław
2008: Plagiat. Istota – rodzaje – skutki (w odniesieniu do prac pisemnych na studiach wyższych); Warszawa: Instytut Politologii Uniwersytet Kard. Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Publikacja dostępna w Internecie: http://www.zenderowski.republika.pl/plagiat.pdf (29.11.2014).

Prawa autorskie i udostępnianie

Publikacja jest udostępniona na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska (CC BY-NC-ND 3.0 PL).