Jakiej naukometrii i bibliometrii potrzebujemy w Polsce ?

Michał Kokowski

Abstrakt

Celem tego badawczo‑przeglądowego artykułu jest zbadanie podstaw naukowych naukometrii / bibliometrii – wskazanie jej faktycznych możliwości „detekcyjno‑pomiarowych”. Przeprowadzana analiza dokonywana jest z autorskiej perspektywy zintegrowanego naukoznawstwa oraz historii i metodologii tak pojmowanego naukoznawstwa (szczególnie historii i metodologii naukometrii / bibliometrii oraz historii i metodologii nauki). Stanowi to o nowości ujęcia tematyki i determinuje: a) sposób wyboru publikacji i ich interpretacji oraz b) hierarchię analizowanych zagadnień.

Artykuł opisuje: dominujący na świecie i w Polsce (niekrytyczny) pogląd na temat podstaw naukometrii / bibliometrii i liczne poważne naukowe ograniczenia podstaw naukometrii / bibliometrii, takie jak: a) niezgodność z danymi empirycznymi tzw. praw naukometrycznych i prawa koncentracji Garfielda; b) stronniczość dziedzinowa, językowa oraz geograficzna baz indeksacyjnych; c) różne praktyki komunikacji naukowej; d) orientacja lokalna (narodowo‑państwową) nauk humanistycznych i społecznych oraz lokalne indeksy cytowań; e) wady definicji wskaźnika wpływu (IF) i manipulacje jego wartościami, „gra w Impact Factor”; f) rozliczne problemy z cytowaniami: syndrom Mendla, syndrom klasycznej publikacji, tzw. cytowania drugorzędne i trzeciorzędne, syndrom palimpsestu, efekt zaniku cytowań, kradzieże cytowań, tzw. efekt Mateusza, negatywne cytowania, „modne bzdury”, przymusowe cytowania, patologie: tzw. karteli albo spółdzielni cytowań, „autorstwa gościnnego” oraz „autorstwa honorowego”; g) odróżnienia „wpływu publikacji” i „znaczenia publikacji, doniosłości publikacji”; h) efektywność indeksowania publikacji w bazach elektronicznych i internetowych a nowoczesność techniczna publikacji.

Odkrycie tego typu ograniczeń naukometrii / bibliometrii wywołało powstanie m.in. biobibliometrii, alternatywnych metryk (‘altmetrics’) oraz ruchu otwartej nauki.

Uwzględnienie analizowanych informacji prowadzi do ogólnej konkluzji mającej znaczenie dla aktualnej polityki naukowej w Polsce: należy przeciwstawić się „tyranii bibliometrii”, gdyż nie służy to rozwojowi nauki. Dlatego trzeba ograniczyć stosowanie metod naukometrycznych w ocenie działalności naukowej, szczególnie nauk humanistycznych i nauk społecznych.

Artykuł opowiada się również za realizacją priorytetowej dla MNiSW idei promowania dorobku polskich nauk humanistycznych i społecznych w kraju i za granicą. W tym celu wnioskuje się: a) rozwijać zintegrowane naukoznawstwo (uwolni to od licznych błędów naukometrii i bibliometrii); b) rozbudowywać bazy indeksacyjne publikacji, biblioteki cyfrowe oraz repozytoria cyfrowe, c) intensyfikować udział polskich badaczy w międzynarodowej przestrzeni badawczej, w tym aktywnie włączyć się w projekt budowy europejskiej bazy indeksacyjnej humanistyki i nauk społecznych, d) rozwijać otwarty dostęp do treści naukowych oraz e) unowocześnić polskie czasopisma naukowe i wydawnictwa naukowe.

Słowa kluczowe: naukometria, bibliometria, informetria, metodologia naukometrii, nadużycia metod naukometrycznych, naukoznawstwo, polityka naukowa, polskie i międzynarodowe standardy naukometrii
References

BIBLIOGRAFIA

Odnośniki dotyczące literatury z zakresu naukometrii – bibliometrii – informetrii, zob. Kokowski 2015.

Aguillo, Isidro; Bar-Ilan, Judit; Levene, Mark; Ortega, José 2010: Comparing university rankings. Scientometrics 85(1), pp. 243–256. DOI:10.1007/s11192-010-0190-z. Available online: http://www.akademiai.com/doi/abs/10.1007/s11192-010-0190-z.

Bastow, Simon; Dunleavy, Patrick; Tinkler, Jane 2014: The Impact of the Social Sciences: How Academics and their Research Make a Difference. Sage. ISBN 978-4462-7509-2. Available online: http://uk.sagepub.com/sites/default/files/upm-binaries/59598_Bastow__Impact_of_the_social_sciences.pdf.

Bloomberg Rankings 2014: Most Innovative in the World 2014: Countries. Available online: http://images.businessweek.com/bloomberg/pdfs/most_innovative_countries_2014_011714.pdf.

Cameron, William Bruce 1963: Informal Sociology: A Casual Introduction to Sociological Thinking. New York: Random House. Available online: https://books.google.pl/books/about/Informal_sociology.html?id=I6JIAAAAMAAJ.

Center for World-Class Universities of Shanghai Jiao Tong University (CWCU) 2015: Academic Ranking of World Universities. Available online: http://www.shanghairanking.com/.

Centre for Science and Technology Studies, Leiden University 2015: CWTS Leiden Ranking. Available online: http://www.leidenranking.com.

Cieśliński, Piotr 2012: Polska w naukowym ogonie Europy – tylko jeden grant na 536! Gazeta Wyborcza 11 września 2012 r., s. 1. Publikacja dostępna w Internecie: http://wyborcza.pl/1,76842,12461333,Polska_w_naukowym_ogonie_Europy___tylko_jeden_grant.html#ixzz3vRSoMeQ6.

Cybermetrics Lab (CCHS), A Unit of the Spanish National Research Council (CSIC) 2015: Ranking Web of World Universities. Available online: http://www.webometrics.info/.

Dryzek, Helena 2011: Punktacja za publikacje [w latach 2001–2011]. Publikacja dostępna w Internecie: http://www.mini.pw.edu.pl/~dryzek/www/?S%B3ownik:Punktacja_za_publikacje.

Higher Education Evaluation and Accreditation Council of Taiwan 2015: Performance Ranking of Scientific Papers for World Universities. Available online: http://ranking.heeact.edu.tw/.

Jackowski, Stefan; Krawczyk, Magdalena; Opala, Paweł 2010: Jak świat widzi polskie uczelnie? 02/2010. Publikacja dostępna w Internecie: https://prenumeruj.forumakademickie.pl/fa/2010/02/jak-swiat-widzi-polskie-uczelnie/.

Kokowski, Michał 2001: Thomas S. Kuhn (1922–1996) a zagadnienie rewolucji kopernikowskiej. Warszawa: Wydawnictwa IHN PAN. ISBN 83-86062-02-9. Publikacja dostępna w Internecie: Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa; http://kpbc.umk.pl/dlibra/doccontent?id=41760.

Kokowski, Michał 2015: Bibliografia naukometryczno-bibliometryczno-informetryczna. Wybór. Prace Komisji Historii Nauki PAU 14, ss. 183–264. Publikacja dostępna w Internecie: http://pau.krakow.pl/PKHN-PAU/pkhn-pau-XIV-2015-9.pdf.

Krajowa Sekcja NSZZ „Solidarność” PAN, Inicjatywa Obywatelska Instytutów PAN 2012: Projekt nowelizacji ustawy o PAN. Publikacja dostępna w Internecie: http://www.ioi.pan.pl/nowelizacja.

Kwiek, Marek 2014: Internationalization and Research Productivity: “Internationalists” and “Locals” in Polish Universities. The Higher Education in Russia and Beyond 2, Fall 2014, pp. 13–15. Available online: http://www.cpp.amu.edu.pl/kwiek/pdf/Kwiek_HERB_Fall_2014.pdf.

Kwiek, Marek 2015: Uniwersytet w dobie przemian. Instytucje i kadra akademicka w warunkach rosnącej konkurencji. Warszawa; Wydawnictwo Naukowe PWN.

Lewicki, Jacek 2015: Polskie uczelnie w rankingach. Wszystko co najważniejsze. Publikacja dostępna w Internecie: https://wszystkoconajwazniejsze.pl/jacek-lewicki-polskie-uczelnie-w-rankingach/.

Limpert, Eckhard; Stahel, Werner A.; Abbt, Markus 2001: Log-normal Distributions across the Sciences: Keys and Clues. BioScience 51(5) (May 2001), pp. 341–352. Available online: DOI: http://dx.doi.org/10.1641/0006-3568(2001)051[0341:LNDATS]2.0.CO;2. http://stat.ethz.ch/~stahel/lognormal/bioscience.pdf.

Mojasocjologia.pl 2014: Metoda biograficzna. [W:] Portal „MojaSocjologia.pl”. Publikacja dostępna w Internecie: http://www.mojasocjologia.pl/metoda-biograficzna/.

O’Toole, Garson 2010: Not Everything That Counts Can Be Counted. The Quote Investigator. Exploring the Origins of Quotations. May 26, 2010. Available online: http://quoteinvestigator.com/2010/05/26/everything-counts-einstein/.

QS Quacquarelli Symonds Limited 2015: QS World University Rankings. Available online: http://www.topuniversities.com/university-rankings/.

Scimago Lab 2009–2015: Scimago Institutions Ranking. Available online: http://www.scimagoir.com.

Scimago Lab 1996–2014: Country Rankings. Available online: http://www.scimagojr.com/countryrank.php.

Times Higher Education 2015: The World University Rankings. Available online: http://www.timeshighereducation.co.uk/world-university-rankings/.

TVN 24 2015: Ranking najlepszych uniwersytetów na świecie. Polskie uczelnie daleko. TVN 24 16.09.2015. Publikacja dostępna w Internecie: http://tvn24bis.pl/ze-swiata,75/ranking-najlepszych-uniwersytetow-na-swiecie,577690.html.

Wolff, Stefan L. 2003: Physicists in the “Krieg der Geister”: Wilhelm Wien’s “Proclamation”. Historical Studies in the Physical and Biological Sciences 33, No. 2 (2003), pp. 337–368. Available online: http://www.jstor.org/stable/10.1525/hsps.2003.33.2.337. The earlier German version: Physiker im “Krieg der Geister“ (Arbeits Papier/ Working Paper); http://www.mzwtg.mwn.de/arbeitspapiere/Wolff_01.pdf.

Wprost 2013: 400 najlepszych uczelni na świecie. Tylko jedna z Polski. Wprost 4.10.2013. Publikacja dostępna w Internecie: http://www.wprost.pl/ar/419453/400-najlepszych-uczelni-na-swiecie-Tylko-jedna-z-Polski/.

Zenderowski, Radosław 2008: Plagiat. Istota – rodzaje – skutki (w odniesieniu do prac pisemnych na studiach wyższych). Warszawa: Instytut Politologii Uniwersytet Kard. Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Publikacja dostępna w Internecie: http://www.zenderowski.republika.pl/plagiat.pdf (29.11.2014).

Prawa autorskie i udostępnianie

Publikacja jest udostępniona na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Użycie niekomercyjne-Bez utworów zależnych 3.0 Polska (CC BY-NC-ND 3.0 PL).