Sposoby walki z Kościołem w PRL w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku

ks. Piotr Chmielecki

Abstrakt

Nowa władza w powojennej Polsce na wszelki sposób starała się usunąć obecność Kościoła z życia publicznego albo przynajmniej ją marginalizować. Rządzący traktowali partię i państwo z jednej oraz Kościół z drugiej strony jako dwa odrębne byty. Uznanie praw Kościoła i ludzi wierzących miało charakter koncesyjny, traktowano je jako przywilej udzielony przez suwerena, czyli państwo i partię. Wyraźnie została zaznaczona nadrzędność państwa, jego charakteru ideologicznego i jego funkcji władczych. Ograniczenia działalności Kościoła przez władze komunistyczne można podzielić na dwa okresy: do 1956 roku, gdzie represje i prześladowania miały charakter bardziej otwarty i bezpardonowy oraz te następujące po przejęciu sterów rządowych przez Władysława Gomułkę. W pierwszym okresie odnajdujemy np. pozbawienie Kościoła praw majątkowych, upaństwowienie Caritas, dekret o obsadzaniu duchownych stanowisk kościelnych, wreszcie aresztowanie i więzienie kardynała Wyszyńskiego. Natomiast w czasie rządów Gomułki m.in. nauka religii zaczęła być usuwana ze szkół, zaprzestano udzielania zezwoleń na budowę nowych kościołów, ograniczono liczbę dni wolnych od pracy, które miały za podstawę święta kościelne.

The ways of fighting against the Church in Polish People’s Republic (PRL) in the 40s and 50s of the 20th century

The new authority in post-war Poland was trying to remove or at least to minimise the presence of Church in the public life in every way. The politicians were treating the party and the country on the one hand and the Church on the other hand as two separate beings. The acknowledgment of Church and Christian rights had a licensing character, treated as a privilege provided by the sovereign, in other words by the country or the party. The superiority of the country was clearly marked, its ideological character and function of management. The Church limitation by the communist state can be divided into two periods: up to the year 1956 where repressions and persecutions were more open and ruthless and those after taking the governmental reigns by Władysław Gomułka. In the first  period we find deprivation of Church property rights, nationalization of ‘Caritas’, the decree of taking the clerical positions in the Church, finally the arrest and the imprisonment of cardinal Wyszyński. While the reigns of Władysław Gomułka, among others, religious education was withdrawn from schools, permissions for new churches building were not given, public holidays based on Church holiday were reduced.

Słowa kluczowe: Kościół, państwo, prześladowanie, porozumienie, prymas , Church, state, persecution, agreement, primate
References

Albert A., Najnowsza historia Polski 1918-1980, b.m.w. 1989.

Chrypiński W., Kościół a rząd i speczstwo w powojennej Polsce, Londyn 1989.

Dekret Rady Pstwa o obsadzaniu duchownych stanowisk kościelnych z 10 lutego 1953 r., w: Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945-1989, t. 1, Poznań 1994, s. 392.

Dekret Rady Pstwa o obsadzaniu duchownych stanowisk kościelnych z 10 lutego 1953 r., http://prawo.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19530100032 (odczyt z dn. 08.04.2019 r.).

Dudek A., Państwo i Kościół w Polsce 1945-1970, Kraków 1995.

Dudek A., Ślady PeeReLu. Ludzie, wydarzenia, mechanizmy, Kraków 2000.

Dudek A., Gryz R., Komunci i Kościół w Polsce (1945-1989), Kraków 2003.

Dziurok A. (red.), Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczstwa wobec kościów i związków wyznaniowych 1945-1989, Warszawa 2004.

Grzelak E., U podstaw polityki wyznaniowej, Warszawa 1980.

Halecki O., Historia Polski, Lublin–Londyn 1992.

Isakowicz-Zaleski T., Ksża wobec bezpieki, Kraków 2007.

Kallas M., Historia ustroju Polski, Warszawa 1999.

Kądziela P., Kościół a Pstwo w Polsce 1945-1965, Wroaw 1990.

Kąkol K., Kościół w PRL elementy ewolucji doktryny, Warszawa 1985.

Kijas Z., Odpowiedzi na 101 pytań o ekumenizm, Kraków 2004.

Kisielewski S., Na czym polega socjalizm? Stosunki Kościół-państwo w PRL, Poznań 1990.

Komunikaty Konferencji Episkopatu Polski 1945-2000, wstęp i oprac. J. Żaryn, Poznań 2006.

Krukowski J., Represyjność prawa polskiego w zastosowaniu do Kościoła katolickiego w latach 1944-56, w: Z. Zieliński (red.), Aparat ucisku na Lubelszczyźnie w latach 1944-1956 wobec duchowistwa katolickiego, Lublin 2000, s. 23-45.

Lasota M., Donos na Wojtyłę, Kraków 2006.

Markiewicz S., Państwo i Kościół w okresie dwudziestolecia Polski Ludowej, b.m.w. 1965.

Markiewicz S., Państwo i Kościół w Polsce, Warszawa 1984.

Micewski A., KardynWyszyński Prymas i mąż stanu, Paryż 1982.

Micewski A., Kościół – państwo 1945-1989, Warszawa 1994.

MusiF., Zaciskanie Pętli (1948-1956), w: Komunizm w Polsce, b.m. i r.w. Pak H, Żochowski S., Rządy zbiw 1940-1990, Lublin 1996.

Porozumienie zawarte mdzy przedstawicielami Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Episkopatu Polski, w: P. Raina, Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945-1989, t. 1, Poznań 1994, s. 232-235.

Protokół odprawy kierowników i zastępców kierowników WUBP odbytej dnia 22 grudnia 1948 r., w: A. Paczkowski (red.), Dokumenty do dziejów PRL. Aparat bezpieczstwa w latach 1944-1956, cz. 2, Warszawa 1996.

Protokół rozmów Sekretarza Episkopatu bpa Z. Choromańskiego z wiceministrem W. Wolskim z 14 marca 1947 r., w: P. Raina, Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945-1989, t. 1, Poznań 1994, s. 81-85.

Raina P., Cele polityki władz PRL wobec Watykanu, Warszawa 2001.

Raina P., KardynWyszyński. Droga na Stolicę Prymasowską, Warszawa 1993.

Raina P., KardynWyszyński. Losy wzienne, Warszawa 1993.

Raina P., Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945-1989, t. 1, Poznań 1994.

Stomma S., Trudne lekcje historii, Kraków 1998.

Świątkowski H., Państwo a Kościół w świetle prawa, b.m.w. 1960.

Uchwała Prezydium rządu PRL z dnia 24 września 1953 r. Nr 700/53, w: B. Piec (red.), Stefan KardynWyszyński Prymas Polski w dokumentach aparatu bezpieczstwa PRL (1953-1956), Warszawa 2001.

Wróbel J., Próchniak L. (red.), adze komunistyczne wobec Kościoła katolickiego w łódzkiem 1945-1967, Warszawa 2005.

Wyszyński S., Zapiski wzienne, Paryż 1982.

Zieliński Z., Kościół w kręgu rzeczywistości politycznej, Lublin 2003.

Żaryn J., Dyplomacja PRL wobec Watykanu, czyli o instrumentalnym traktowaniu partnera, Biuletyn IPN” 7 (2002), s. 33-38.

Żaryn J., Dzieje Kościoła katolickiego w Polsce (1944-1989), Warszawa 2003.

 Archiwa

Archiwum Akt Nowych w Warszawie, GUKPPiW, sygn. 421, t. 4, k. 52, Sekretariat prezesa, odprawy krajowe 4-5.06.1948.