Teologia między słowem i milczeniem

ks. Zygfryd Glaeser

Abstrakt

Człowiek jako istota rozumna i wolna, ze swej natury może i powinien docierać do prawdy, trwać przez niej i całe swoje życie opierać na prawdzie. Prawda jest „miejscem spotkania” rozumu i wiary, które tworzą między sobą głęboką i nierozerwalną jedność, uznając jednocześnie swoją autonomiczność w dochodzeniu do prawdy. Bogata historia dorobku ludzkiego intelektu świadczy o tym, że „człowiek w ciągu stuleci przebył pewną drogę, która prowadziła go stopniowo do spotkania z prawdą i do zmierzenia się z nią” (FR 1). Dzięki swej osobowej naturze, człowiek szuka prawdy ponadempirycznej, mającej wymiar egzystencjalny, związany z kontekstem jego życia. Właśnie w kontekście prawdy rozum i wiara nie pozostają wobec siebie w opozycji, lecz tworzą między sobą głęboką i nierozerwalną jedność (por. FR 16). Choć rozum i wiara tworzą jedność, to w istocie stanowią dwie różne drogi dochodzenia do prawdy, a zarazem dwa różne sposoby przeżywania relacji wobec niej.

Podstawowym zadaniem teologii jest rozumna służba prawdzie odkrywanej w wierze. Do jej instrumentarium należą, na równi, wiara i rozum. W istocie rzeczy, w teologii chodzi o próbę zrozumienia relacji łączącej człowieka z żywym Bogiem i opowiedzenia o niej. Teologia ma charakter dialogiczny. Specyficzne jest dla niej to, że w dialogu tym uczestniczy sam Bóg. Każda prawda domaga się jej wyrażenia, uzewnętrznienia. Wypowiedzi o Bogu i o relacji człowieka z Bogiem mogą mieć różny charakter i mogą przybierać różne kształty. Ostatecznie chodzi jednak o próbę wypowiedzenia tego, co ze swej istoty jest niewypowiadalne, a jednak w jakiejś formie powinno zostać wypowiedziane. Najistotniejszym nośnikiem i znakiem prawdy teologalnej jest słowo. Ale i ono ma różną ekspresję i może być wyrażane na wiele sposobów. Każda wypowiedź o Bogu jest fragmentaryczna, cząstkowa. Zawiera w sobie element paradoksalności wynikającej z faktu niemożności jej wyrażenia w sposób całkowicie jednoznaczny i całościowy. Boga nie można „zamknąć” ani „zmieścić”, ani też w pełni wypowiedzieć, stosując teologiczne formuły. Każda z nich naznaczona jest cząstkowością. Dla ludzkiego umysłu Bóg pozostaje zawsze tajemnicą.

Chrześcijański Wschód dystansuje się od wypowiadania i interpretowania prawd chrześcijańskiej wiary w formie teologicznych traktatów. Abstrahuje także od tworzenia wielkich teologicznych systemów pojęciowych. Przejmując bizantyjskie wzorce myślenia, ukształtował typ duchowości o ukierunkowaniu mistycznym, liturgicznym i ikonograficznym. Na pierwszy plan wysuwa kontemplację Tajemnicy, a nie czysto racjonalne podejście do niej. Wychodzi z założenia, że kontemplacja Tajemnicy, otwarcie się na Jej oświecenie prowadzi do Jej poznawania, bez konieczności jej definiowania. Tak więc słowo i milczenie jawią się jako równoważne wymiary teologicznej komunikacji. Następują po sobie i się dopełniają. Mają wspólny cel: doprowadzenie do autentycznego dialogu i do pogłębienia bliskości człowieka z Bogiem i ludzi między sobą.

Theology between word and silence

Man, as a rational and free being, by his nature, can and should reach the truth, abide through it and all his life based on truth. Truth is a „meeting place” of reason and faith that create a deep and inseparable unity, recognizing at the same time its autonomy in reaching the truth. The rich history of the achievements of the human intellect testifies to the fact that „man has travelled a certain path over the centuries, which led him gradually to meet with the truth and to face it” (FR 1). Due to his nature, man seeks a non-empirical truth with an existential dimension related to the context of his life. It is in the context of truth that reason, and faith do not remain in opposition to each other but create a deep and inseparable unity between them (see FR 16). Although reason and faith form unity, they are, in fact, two different ways of reaching the truth, and at the same time, two different ways of experiencing such relationship. 

The essential task of theology is the rational service of truth discovered in faith. Its instruments include equally faith and reason. Theology is about  trying to understand the relationship between man and the living God and telling about it.

Every truth demands its expression, externalization. Statements about God and the relationship between man and God can be different and can take various shapes. Ultimately, however, it is about trying to say what is inherently unspeakable, but in some form, it should be spoken. The most important medium and the sign of theological truth is the word. But it also has different expressions and can be expressed in many ways. Every statement about God is incomplete and partial. It contains an element of paradoxicality resulting from the fact that it cannot be shown in a wholly unambiguous and comprehensive way. God cannot be „shut down”, or „not fit to someone” nor fully express using theological formulas. Each of them is marked by partiality. God is always a mystery to the human mind. The Christian East distances itself from speaking out and interpreting the truths of Christian faith in the form of theological treaties. It also disregards the creation of high religious conceptual systems. Taking over the Byzantine models of thinking, He shaped a type of spirituality with a mystical,  liturgical, and iconographic orientation. The contemplation of the mystery is the foreground, not the purely rational  approach to it. It assumes that the reflection of the Mystery, the openness to the enlightenment leads to learning without the need to define it. Thus word and silence appear as similar dimensions of theological communication. They follow each other and are completed. They have a common goal: bringing about a genuine dialogue and deepening the closeness of man with God and people with each other.

Słowa kluczowe: teologia, Bóg, Chrystus, Duch Święty, słowo, milczenie, kontemplacja, hezychazm, apofatyzm , theology, God, Christ, Holy Spirit, word, silence, contemplation, hesychism, apophaticism
References

Andronowska S., Modlitwa Jezusowa, Wiadomości Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego” 4 (1975), s. 4-23.

Benedykt  XVI, Adhortacja apostolska Verbum Domini, Rzym 2010.

Benedykt  XVI, Dawajcie świadectwo o Bogu w świecie współczesnym. Rozmowa z odzieżą Rzymu i Lacjum na placu św. Piotra, OsRomPol 6-7 (2006), s. 51.

 Benedykt  XVI, Homilia podczas Mszy św. na zakończenie sesji plenarnej Mię- dzynarodowej Komisji Teologicznej (06.10.2006 r.), http://w2.vatican. va/content/benedict- XVI/pl/homilies/2006/documents/hf_ben- XVI_ hom_20061006_commissione-teologica.html (odczyt z dn. 12.05.2019 r.).

 Benedykt  XVI, Orędzie Benedykta  XVI na Światowy Dzi Środków Specznego Przekazu (25.01.2012 r.), http://www.osservatoreromano.va/pl/news/miedzy-milczeniem-a-sowem (odczyt z dn. 16.03.2019 r.).

 Benedykt  XVI, Radość ynąca z wiary i wychowanie nowych pokoleń. Do uczestników kongresu diecezji Rzymu, OsRomPol, 12 (2006), s. 15.

 Benedykt  XVI, Wiara i rozum w nauczaniu św. Augustyna (audiencja generalna, 30.01.2008 r.), https://www.niedziela.pl/artykul/84572/nd/ (odczyt z dn. 15.02.2019 r.).

Benedykt XVI, Wiara, rozum i uniwersytet wspomnienia i refleksje (Ratyzbona, 12.09.2006 r.), https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/benedykt_XVI/przemowienia/bawaria_ratyzbona_12092006.html(odczyt z dn. 17.04.2019 r.).

Dola T., Historyczny kształt prawdy, w: S. Rabiej (red.), Prawda wobec rozumu i wiary, Opole 1999, s. 97-106.

Dzidek T., Granice rozumu w teologicznym poznaniu Boga, Kraków 2001. Evdokimov P., Prawoawie, tłum. J. Klinger, Warszawa 1986.

Filokalia. Teksty o modlitwie serca, tłum. i opr. J. Naumowicz, Kraków 1998. Franciszek, Teolodzy na kczkach i z umysłem otwartym (przemówienie do pracowników Papieskiego UniwersytetGregoriskiego oraz instytutów stowarzyszonych, Rzym, 10.04.2014 r.), https://opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/franciszek_i/przemowienia/gregorianum_10042014.html (odczyt z dn. 14.04.2019r.).

Gałązka G., Papież do teologów w Argentynie: teologię trzeba uprawiać na kolanach przed tarzem refleksji, http://www.niedziela.pl/artykul/17766/ Papiez-do-teologow-w-Argentynie-teologie (odczyt z dn. 17.04.2019 r.).

Glaeser Z., Droga dialogu drogą pojednania, w: P. Jaskóła (red.), Pojednanie narodów i Kościów. Materiy sympozjum poświęconego problematyce II Europejskiego Zgromadzenia Ekumenicznego– Graz ’97, Opole 1997, s. 117-126.

Glaeser Z., Ku eklezjologii Kościów siostrzanych. Studium ekumeniczne, Opole 2000.

Grzegorz z Nazjanzu, Mowy, 28, 4, w: Mowy wybrane, tłum., T. Sinko, J. Sajdak, S. Kazikowski, Warszawa 1967, s. 287.

Grzegorz z Nyssy, De vita Moysis, II, 165, SCh., 1ter, 212. Grzegorz z Nyssy, In Canticum Canticorum, PG 44, 928.

Halík T., Wzywany czy niewzywany g się tutaj zjawi. Europejskie wyady z filozofii i socjologii dziejów chrześcijaństwa, tłum. A. Babuchowski, Kraków 2006.

Hrycuniak S., Modlitwa Jezusowa, w: K. Leśniewski, J. Leśniewska (red.), Prawoawie. Światło wiary i zdrój doświadczenia, Lublin 1999, s. 143-159.

Hryniewicz W., Apofatyczna teologia, w: F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sowski (red.), Encyklopedia katolicka, t. 1, Lublin 1995, kol. 745-748.

Hryniewicz W., Hermeneutyka w dialogu. Szkice teologiczno-ekumeniczne, t. 2, Opole 1998.

Jan Paweł II, Encyklika Fides et ratio, Rzym 1998.

Jan Paweł II, Encyklika Ut unum sint, Rzym 1995.

Jan Paw II, Kościół jest solidarny z uniwersytetem. Do środowiska naukowego w Bolonii (Bolonia, 18.04.1982 r.), w: Jan Paw II, Nauczanie speczne, t. 5, cz. 1, Warszawa 1986, s. 93-100.

Jan Paweł II, Prawda i wolność. Do środowiska akademickiego (Rzym, 26.03.1981 r.), w: Jan Paweł II, Nauczanie speczne, t. 4, Warszawa 1984, s. 74-75.

Jan Paweł II, Przekroczyć próg nadziei, Lublin 1994.

Jan Paweł II, Przemówienie Ojca Śwtego do przedstawicieli świata  nauki (Lublin, 09.06.1987 r.), http://www.nauczaniejp2.pl/dokumenty/wyswietl/ id/677 (odczyt z dn. 12.03.2019 r.).

Kasper W., Dogma unter dem Wort Gottes, Mainz 1965.

Katechizm Kościoła katolickiego, Poznań 1994.

Kongregacja Nauki Wiary, Deklaracja o katolickiej doktrynie w Kościele przeciw niektórym współczesnym ędom Mysterium Ecclesiae, w: Z. Zimowski, J. Królikowski (tłum. i opr.), W trosce o pnięwiary. Dokumenty Kongregacji Nauki Wiary 1966-1994, Tarnów 1995, s. 54-64.

Kowalczyk S., Prawda jako wartość w nauczaniu Jana Pawła II, Ateneum Kapłskie” 1(129) (530) (1997), s. 55-65.

Mnich Kościoła Wschodniego, Modlitwa Jezusowa, Kraków 1993. Morales J., Wprowadzenie do teologii, tłum. P. Rak, Kraków 2006.

Ochotny P., Fides et ratio. Dwa porządki poznania prawdy, Warszawskie Studia Pastoralne UKSW” 3(32) (2016), s. 101-119.

Orek P. P., Mistyka chrześcijańskiego Wschodu i Zachodu, Warszawa 2002. Paweł vI, Encyklika Ecclesiam suam, Rzym 1964.

Possenti v., Filozofia i wiara, Kraków 2004.

Proniewski A., Problematyka wiary w nauczaniu Benedykta  XVI, „Rocznik Teologii Katolickiej” 10 (2011), s. 113-130.

Schoonenberg P., Die Interpretation des Dogmas, Düsseldorf 1969.

Sienkiewicz E., Zagadnienie prawdy w filozofii, Poznskie Studia Teologiczne” 20 (2006), s. 309-325.

awiński H., O możliwości i konieczności mówienia o Niewyrażalnym, Studia Włoawskie” 19 (2017), s. 319-332.

I Sobór Watykski, Konstytucja dogmatyczna o wierze katolickiej Dei Filius, http://ptm.rel.pl/czytelnia/dokumenty/dokumenty-soborowe/sobor-watykanski-i/260-konstytucja-dogmatyczna-o-wierze-katolickiej-dei-filius. html (odczyt z dn. 18.04.2019 r.).

II Sobór Watykski, Konstytucja dogmatyczna o Objawieniu Bożym Dei verbum, Rzym 1965.

Szymik J., Theologia Benedicta, t. 1, Katowice 2010.

Świeżyński A., Tajemnica i analogia we współczesnym mówieniu o Bogu, Seminare” 1(35) (2014), s. 59-69.

Tofiluk J., Hezychazm i jego wyw na rozwój duchowości, http://psd.edu.pl/wp-content/uploads/2017/07/Hezychazm_i_jego_wplyw_na_rozwoj_duchowosci.pdf (odczyt z dn. 12.04.2019 r.).

Tomaszewski J., Teologia na kolanach, http://christianitas.org/news/teologia-na-kolanach/ odczyt z dn. 10.04.2019 r.).

Walewander E., Modlitwa Jezusa w Kościele Wschodnim, w: W. omka (red.), Kontemplacja i dzianie, Lublin 1984, s. 213-221.

Węawski T., Sieć. Wyprawa pierwsza. Pytanie o Jezusa, Kraków 1997.