"May every amateur of truth could find it through reading". Manners of authenticating the message in sixteen-century accounts of Polish religious debates

Magdalena Ryszka-Kurczab

Abstrakt

In the 16th and 17th centuries, religious debates became one of the ways of conducting religious agitation. Texts providing an account of the course of such events confi rm the application of the formal rules of school-type disputatio in public disputes in a vernacular language. Th is undoubtedly resulted in the expansion of the public of such spectacles beyond scholars conversant with Latin and infl uenced the change of the objectives of such debates: from a collective search for the truth to the defence of one’s own doctrine with all available methods, that is dialectics and rhetoric. Contrary to medieval scholastic disputations, public disputes no longer engaged a settling instance. Th e victory was decided by the very course of the dialectic encounter. As a matter of fact, the lack or an authoritative arbiter encouraged each of the parties engaged to assure the public of their own winning and therefore of the truthfulness of their religious statements. Aft er such an encounter, ostensibly impartial and true accounts of the course of the dispute were published in print. Th is paper presents an analysis of eight prints providing detailed descriptions of six religious debates organized in Polish in the years 1581—1599. Th ese texts reaffi rm the conviction—inherited from the Middle Ages—that truth may be learned through disputatio and explicitly express the belief in the readers’ ability to individually assess the correctness of the formulated arguments and counterarguments, and consequently to understand who is right. Simultaneously, techniques employed to  authenticate the accounts as impartial and true noticeable in the texts dispiteously undermine the objectivity of the allegedly true accounts. Th e discursive means employed to direct the reader in his reception of the conveyed message include e.g.: a declaration of an ethical urge to proclaim the truth about the course of the debate and its winners, concealment of the true authorship of the text aiming at avoiding the charge of partiality, assuring that the account is patterned aft er the so-called autentyki, that is notes written down during the dispute.

Słowa kluczowe: Polish religious debates, accounts of debate, early modernity, authenticating accounts, rhetoric strategies, dialectics
References

M. Gertich Gracjan, Protestacyja przeciwko niesłusznej chlubie tych, co za przyczyną Dysputacyji ks. Marcina Smigleckiego […] przed zwycięstwem tryjumfują, Wilno [bez drukarza] 1599.

[Wojciech z Kalisza], Krótkie a prawdziwe opisanie dysputacyjej, która była w Lewartowie anno 1592 d. 13 i 14 stycznia, w której ks. Radzimiński theses dał a Calissius rektor lewartowski i ks. Franciszek minister kurowski i pan Jan Niemojewski opugnowali,Kraków: Sebastian Sternacki [1592].

Daniel Mikołajewski, Dysputacyja wileńska, którą miał ks. Marcin Śmiglecki Soc Jesu z ks. Danielem Mikołajewskim, sługą Słowa Bożego de prymatu Petri, Toruń: Andrzej Koteniusz, 1599.

Krzysztof Ostorode, Dysputacyja zboru szmigielskiego, którą miał Cristoph Osterod sługa słowa Bożego na tamtem miejscu z Hieronimem Powodowskim [...]1592 dnia 2 lipca o tym, że on jedyny Bóg nie jest trzy persony to jest jako mówią, Ojciec, Syn i Duch Śty, ale tylko sam Ojciec a żaden inny, [b.m.i r.].

[Hieronim Powodowski], Dysputacyja wtóra Księdza Hieronima Powodowskiego z Śmigielskimi różnobożany. O trzech personach w jednymże Bóstwie i o krzczeniu małych dziatek. Odprawowana w Śmiglu 2. dnia lipca roku 1592, Poznań: Barbara Wolrab i dziedzice Jana Wolraba, 1592.

Jan Przylepski [Adrian Radzymiński], Dysputacyja lubelska ks. Adryjana Radzymińskiego […] z Statoriuszem ministrem nowokrzczeńskim o przedwieczności Bóstwa Pana i Boga naszego Jezusa Chrystusa dnia 22 i 23 maja roku 1592, Kraków: Jakub Siebeneicher, 1592.

Piotr Statorius-Stojeński mł., Dysputacyja lubelskaPiotra Statoriusa sługi słowa Bożego o przedwiecznym Bóstwie Syna Bożego z ks. Adryjanem Radzimińskim Jezuitą, [Kraków]: Aleksy Rodecki [1592].

Sebastian Szamotulski [Hieronim Powodowski?], Dysputacyja ks. Hieronima Powodowskiego z ministrem zboru nowoariańskiego śmigielskiego  Janem Krotowicjuszem, o niektórych artykułach przedwiecznego Bóstwa Syna Bożego i Trójce Przenaświętszej, tamże w zborze śmigielskim odprawowana… dnia 27. grudnia w roku 1581 [Poznań: Jan Wolrab, 1581].

[Marcin Śmiglecki], Dysputacyja wileńska, którą miał ks. Marcin Śmiglecki Societatis Iesu z ministrami ewanjelickimi […] o jednej widomej głowie Kościoła Bożego, Kraków: Drukarnia Łazarzowa, 1599.

[Marcin Śmiglecki], Opisanie dysputacyjej nowogrodzkiej, którą miał ks. Marcin Śmiglecki […] z Janem Licyniuszem, Wilno: Drukarnia Akademii Societatis Iesu, [po 25.01. 1594] .

M. M. Żagiel [H. Stefanowski], Cenzura dysputacyjej wileńskiej […] abo obronasłuszna szczyrości i zupełności edycjej katolickiej wileńskiej… Wilno: Drukarnia Akademii Societatis Iesu, 1600.

 

 

 

II

I. Angelelli, The Techniques of Disputation in the History of Logic, „Journal of Philosophy” 67 (1970), s. 800-815;

K. Chang, From Oral Disputation to Written Text. The Transformation of the Disputation in Early Modern Europe,  w:„History of Universities” vol.19/2, Oxford University Press: 2004, s. 129-187.

D. L. Felipe, The post-medieval ars disputandi, Austin: The University of Texas at Austin, 1991.

R. H. Fife, The Revolt of Martin Luther, New York-London, 1957.

N.W.Gilbert, The Early Italian Humanists and Disputation w: Renaissance Studies in Honor of Hans Baron, ed. A. Molho, J.A. Tedeschi, Dekalb, Illinois: Northern Illinois University Press, 1971, s. 203-226.

L. Gomolec, Dzieje miasta Śmigla, Poznań, Wydawnictwo Poznańskie, 1960.

P. Gondek, Dysputa scholastyczna jako przykład sporu naukowego, „Forum Artis Rhetoricae”3 (2014), s. 7-22.

R. Guerlac, Introduction, w:  J.L. Vives, Against the Pseudodialecticians. A Humanist Attak on Medieval Logic, transl. intr., notes R. Guerlac, Dodrecht: D. Reidel Publishing Company, 1979, s. 1-43.

S. H. Hendrix, Martin Luther. Visionary Reformer, New Haven: Yale University Press, 2015.

Jan Kamieniecki, Zasady prowadzenia dyskursu religijnego zawarte w staropolskich tekstach polemicznych, w: Wyraz i zdanie w językach słowiańskich. Opis, konfrontacja, przekład 7, , Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2009, s. 93-100; 

P.O. Kristeller, Medieval Aspects of Reneissance Learning, New York: Columbia University Press, 1992.

S. Kot, Dysputacje arian polskich, wydał i wstępem poprzedził S. Kot, „Reformacja w Polsce” 7 (1935), s. 341-370.

S. Kot, Dysputacyj braci polskich katalog z rękopisu Andrzeja Lubienieckiego młodszego, „Reformacja w Polsce” 9-10 (1939), s. 456-464.

B. Natoński, Humanizm jezuicki i teologia pozytywno-kontrowersyjna od XVI do XVIII wieku. Nauczanie i piśmiennictwo, Kraków: Wydawnictwo WAM 2003.

U. Paintner, Aus der Universität auf den Markt. Die disputatio als formprägende Gattung Konfessioneller Polemik im 16. Jahrhundert am Beispiel antijesuitischer Publizistik, w: Disputatio 1200-1800. Form, Funktion und Wirkung eines Leitmediums Universitarer Wissenskultur, hsg. M. Gindhart, U. Kundert, Berlin – New York: De Gruyter 2010, s. 129-154.

J. Rodda, Public Religious Disputation in England, 1558-1626, Farnham: Ashgate Publishing Company, 2014.

E. Rummel, The Humanist-Scholastic Deabate in the Renaissance and Reformation, Cambridge: Harvard University Press, 1995.

M. Ryszka-Kurczab, Kilka uwag o Dysputacyjej Księdza Hieronima Powodowskiego z ministrem zboru nowoariańskiego śmigielskiego Janem Krotowicjusem z 1581 roku, w: Rzeczy minionych pamięć. Studia dedykowane Prof. Tadeuszowi Ulewiczowi w 90. rocznicę urodzin, red. A. Borowski, J. Niedźwiedź, Kraków: Księgarnia Akademicka, 2007, s. 449-462.

W. Stec, Literacki kształt polemik antyjezuickich z lat 1578-1625, Białystok: Dział Wydawnictw Filii UW w Białymstoku 1988.

J. Tazbir, Polemika Jakuba Niemojewskiego z Jezuitami poznańskimi, w: Munera Poznaniensia. Księga pamiątkowa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu dla uczczenia 600-lecia założenia Uniwersytetu Jagiellońskiego, red. G. Labuda, Poznań, 1965, s. 236-260.

J. Tazbir, Rola żywego słowa w polskiej propagandzie wyznaniowej, „Kwartalnik Historyczny” R. 87 nr 2 (1980), s 291-309.

S. Tworek, Dysputa lewartowska w 1592 roku, „Rocznik Lubelski” 3, 51-62 (1960), s. 51-62.

O. Weijers,Renaissance disputation, w: eadem, In Search of the Truth. A History of Disputation Techniques from Antiquity to Early Modern Times, Turnhout: Brepols Publishers n.v. 2013, s. 177-207.

O. Weijers, The Development of Disputation between the Middle Ages and Renaissance, w: Continuities and Disruptions between the Middle Ages and the Renaissance, ed. C. Burnett, J. Meirinhos, J. Hamesse, Louvain-la-Neuve 2008, s. 139-150.

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie.
Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line.