Complex verbo-nominal predicates in the light of prototype approaches to categorization

Ewa Jędrzejko

Abstrakt


Artykuł jest próbą spojrzenia na złożone znaki predykacji (dalej: AWN) z perspektywy teorii prototypów oraz idei podobieństwa rodzinnego (kategorie prototypowe, policentryczne, gradacyjne). Tematem rozważań jest status leksykalno-gramatyczny konstrukcji typu robić pranie, ulec zniszczeniu, wpaść w przerażenie, ponieść klęskę itp. o funkcji orzeczenia. Ten typ jednostek ma wyrazistą strukturę o postaci: [VGENER//METAFOR + NA/NE/NABSTR], znaczny stopień utrwalenia (frazeologizacja) oraz zdolności derywacyjne. Cechuje je też semantyczna bliskość z pełnoznacznym czasownikiem (robić pranie = prać; wpaść w przerażenie = przerazić się). Jednostki typu AWN występują licznie w wielu językach, co każe w nich widzieć produkt systemowego mechanizmu znakotwórczego, który dopełnia inne (morfologiczne) środki tworzenia znaków orzekania. AWN wykazują też silne (semantyczne, formalne i funkcjonalne) korelacje z klasą VERBUM (pełnoznacznych). Powstają w wyniku nominalizacji i powtórnej werbalizacji predykatu oraz metaforycznej konceptualizacji zdarzeń, które denotują. Zakładając, że kategorie językowe mają naturę prototypową (są gradacyjne, radialne, mono- i policentryczne), przyjęłam, że także tradycyjnie wyróżniane „części mowy” (w tym VERBUM i NOMEN) tworzą zbiory o rozmytych granicach, grupowane na zasadzie tożsamości funkcjonalnej (gramatycznej) i podobieństwa rodzinnego, w których można wyróżnić centrum i peryferia. Próbuję wykazać, że AWN należą do klasy VERBUM, w której zajmują pozycje peryferyczne, tworząc pole o charakterze radialnym i policentrycznym. AWN mają zdolność zdaniotwórczą (jak czasownik), przy tym wchodzą w różne wzajemne relacje semantyczne (synonimia, antonimia, konwersja, gradacja itp.). Językowo-pojęciowy (kognitywny) mechanizm alternatywnego orzekania polega na dekompozycji globalnej treści predykatu oraz metaforycznej konceptualizacji i obrazowego profilowania zdarzeń orzekanych peryfrastycznie. To powoduje wielokierunkowe rozszerzenie inwentarza znaków orzekania (por. np. uczucia konceptualizowane jako OGIEŃ: AWN czuć nienawiść lub obrazowo: wzniecić nienawiść, płonąć nienawiścią <> Verb nienawidzić, lub ciągi AWN profi lowane przez werbalizator z domeny POKARM: żywić nienawiść, dławić się nienawiścią = nienawidzić (+intensywność). Wielość modeli AWN ilustruje policentryczność kategorii VERBUM i poszerza zestaw środków orzekania.

Słowa kluczowe


predykacja peryfrastyczna, części mowy, kategorie radialne i policentryczne, metafora, profilowanie

Pełny tekst:

PDF

Bibliografia


Dixon Robert M.W. (2005). A Semantic Approach to English Grammar. Oxford: Oxford University Press.

Givón Talmy (1979). On Understanding Grammar. New York: Academic Press.

Grzegorczykowa Renata, PajdzińskaAnna (ed.) (1996). Językowa kategoryzacja świata. Lublin: Wydawnictwa Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.

Hudson Richard (1984). Word Grammar. Oxford: Oxford University Press.

Jędrzejko Ewa (ed.) (1998a). Słownik zwrotów werbo-nominalnych. Zeszyt próbny. Warszawa: Energeia.

Jędrzejko Ewa (1998b). Wstyd po polsku − czyli o czym „mówią” słowa. In Wstyd w kulturze. Zarys problematyki, Ewa Kosowska (ed.), 28–38. Katowice: Wydawnictwo „Śląsk”.

Jędrzejko Ewa (2002). Problemy predykacji peryfrastycznej. Konstrukcje – znaki – pojęcia. Katowice: Wydawnictwo Gnome.

Lakoff George (1987). Women, Fire and Dangerous Th ings: What Categories Reveal about the Mind. Chicago: University of Chicago Press.

Langacker Ronald W. (1987). Foundations of Cognitive Grammar: Theoretical Prerequisites. Vol. 1. Stanford: Stanford University Press.

Lewicki Andrzej M. (1977). Zwroty frazeologiczne czyli predykaty w formie składników nieciągłych. Studia gramatyczne 1, 135–143.

Nowak Ewa (2001). Opis semantyczny analitycznych konstrukcji werbo-nominalnych (na przykładzie AWN oznaczających uczucia pozytywne). Polonica 21, 25–49.

Taylor John R. (2001). Linguistic Categorization. Oxford: Oxford University Press.

Wierzbicka Anna (1988). Th e Semantics of Grammar. Amsterdam-Philadelfia: Benjamins.

Żmigrodzki Piotr (2000). Właściwości składniowe analitycznych konstrukcji werbo-nominalnych w języku polskim. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.


Refbacks

  • There are currently no refbacks.