Materiały kartograficzne w registraturze pruskiej kancelarii akt spraw w XVIII w.

Paweł Gut

Abstrakt

Cartographic Materials in Prussian Case File Administration Department Records from the 18th Century

Maps, especially large-scale maps, became a very popular form of documentation in state governance, real estate and communal property management between the 16th and 18th century. In Prussia, such documents constituted an important element of official activities. This was also reflected in how they were handled by file registration offices. Separate collections were established for maps and plans (map chambers — Plankammer) at the central level of the Royal Cabinet in the 17th century, and in the General Directorate in the 18th century. Some scholars are of the opinion that similar procedures were implemented in provincial offices, especially in their war and treasury chambers (Kriegs- und Domainen Kammer). However, research shows that, in the aforementioned offices, cartographic documentation was distributed among particular file registration offices (domains, forests, cities). Maps and plans in their possession constituted separate collections or series, and a large part of them was incorporated into case files in the form of sewn-in appendices or loose documents in case file volumes (sewn files, adligats, fascicles). The format or technique in which a document was created did not matter, only its significance to the case it was related to was important.

Słowa kluczowe: kancelaria akt spraw, kartografia, registratura, mapy, plany, kamera map, Prusy, administracja
References

Źródła archiwalne

Archiwum Państwowe w Szczecinie, zespoły:

Archiwum Książąt Szczecińskich, sygn. I/551; sygn. I/568; sygn. I/895; sygn. I/3427.

Archiwum Książąt Wołogoskich, sygn. 1263; sygn. 1285; sygn. 2280.

Archiwum Państwowe w Szczecinie (do 1945 roku), sygn. 1285.

Archiwum rodu von Zitzewitz-Zezenow, sygn. 76.

Kamera Wojenno-Skarbowa w Szczecinie, sygn. 6; sygn. 7.

Radca Podatkowy w Choszcznie, sygn. 304.

Sąd Kameralny Rzeszy w Wetzlar, sygn. 912; sygn. 1538.

Sąd Nadworny w Stargardzie, sygn. 8645.

Urząd Domenalno-Rentowy w Człuchowie, sygn. 1.

Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, zespół: Rejencja Bydgoska, sygn. I/2953.

Brandenburgisches Landeshauptarchiv Potsdam, zespoły: Rep. 2A, nr 479; nr 480; nr 481.

Rep. 3, nr 3; nr 9; nr 11; nr 6174; nr 6178; nr 6181; nr 13 520; nr 13 535.

Rep. 3B Regierung Frankfurt I Präs., nr 1460/1.

Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz Berlin-Dahlem, zespoły:

GStA PK Berlin-Dahlem, II. HAGD, Abt. 3, Tit. XII, Nr. 1 Bd. 1-2.

GStA PK Berlin-Dahlem, II. HAGD, Abt. 7 Ostpreußen II, Nr. 619.

GStA PK Berlin-Dahlem, II. HAGD, Abt. 12 Pommern, Städte, Cöslin, nr 1a; nr 2.

GStA PK Berlin-Dahlem, II. HAGD, Abt. 12 Pommern, Städte, Neustettin, nr 10a.

Landesarchiv Greifswald, zespół:

Pep. 13a, nr 285; nr 323; nr 344;

 

Źródła drukowane

Circulare an saemmtliche Königl. Regierungen, betreffend die für den Königl. Dienst bestimmten Karten und Zeichnungen, 28. Mai 1820, „Annalen der preußischen innern Staats-Verwaltung”, Bd. 4 (1820), H. 2, s. 222–223.

Einrichtung einer besondern Plankammer bei der Königl. Regierung. Münster, 18. Januar 1819, „Amtsblatt der Regierung Münster” 1819, nr 6, poz. 50 (s. 48).

 

Opracowania

Alexandrowicz S., Polskie mapy majątkowe z XVI–XVIII wieku jako źródło historyczne [w:] Problemy nauk pomocniczych historii, t. 3, Katowice 1974.

Asmus I., Die geometrische Landesvermessung von Schwedisch-Pommern 1692–1709, „Baltische Studien” NF Bd. 82 (1996).

Behre O., Geschichte der Statistik in Brandenburg-Preussen bis zur Gründung des Königlichen Statistischen Bureaus, Berlin 1905.

Die Plankammer der Regierung Marienwerder. Spezialinventar 1670 bis 1919, Berabeitet von Winfried Bliss, Köln Wien 1982.

Die Plankammer der Regierung Potsdam. Spezialinventar 1651 bis 1850, Berabeitet von Winfried Bliss, Köln Wien 1981.

Gaziński R., Gut P., Historische Büchlein i Geheime Finanz Bücher jako przykłady źródeł do dziejów społeczeństwa miejskiego na Pomorzu Pruskim w II połowie XVIII wieku, „Przeszłość Demograficzna Polski” 2014, t. 36.

Gołaski J., Kształtowanie się mapy wsi w Polsce do końca XVIII w., Wrocław 1969.

Gut P ., Gryfice w 2. połowie XVII wieku i wieku XVIII (1653–1806) [w:] Gryfice. Dzieje miasta, red. T. Białecki, Szczecin 2013.

Gut P ., Okres brandenbursko-pruski (1653–1807) [w:] Dzieje Koszalina, t . 1, Do 1945 roku, red. R. Gaziński, E. Włodarczyk, Koszalin 2016.

Gut P ., Z prac nad mapami dla Nowej Marchii w XVIII wieku. Techniczne i biurokratyczne czynności nad opracowaniem map w Prusach, „Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny” 2015, t . 22 .

Hanke M ., Geschichte der amtliche Kartographie Brandenburg-Preussens bis zum Ausgang der Friederizianischen Zeit, Stuttgart 1935.

Konias A., Kartografia topograficzna państwa i zaboru pruskiego od II połowy XVIII wieku do połowy XX wieku, Słupsk 2010.

Porada H.T., Das Zusammenwirken von Geodäsie, Steuererhebung und Militärpolitik in der schwedischen Grossmachtzeit [w:] Innovationen im Schwedischen Grossreich. Eine Darstellung anhand von Fallstudien, hrsg. von Ch. Schmelz, J. Zimdars, Hamburg 2009.

Scharfe W., Abriss der Kartographie Brandenburgs 1771–1821, Berlin–New York 1972.

Schwandt E., Die Kartographie der Neumark in der zweiten Hälfte des 18. Jahrhunderts. Ein Beitrag zur Geschichte der Vermessung und der Landeskultur des Preussischen Staates, Landsberg 1935 (opublikowane jako „Die Neumark. Jahrbuch des Vereins für Geschichte der Neumark” Heft 10).

Siedlik K., „Zmiany poziomu wody jezior doliny środkowej Płoni w czasach historycznych”, mps pracy doktorskiej, Szczecin 2014.

Skrycki R., Prace kartograficzne w dolinach Odry, Warty i Noteci w okresie fryderycjańskim. Goswien Othmar Schultze i jego wkład w rozwój kartografii pruskiej, Szczecin 2013.

Stelmach M., Historia kartografii Pomorza Zachodniego do końca XVIII wieku, Szczecin 1991.

Stelmach M., Kancelaria pruskich urzędów administracji państwowej na przykładzie rejencji w latach 1808–1945, Szczecin 1981.

Stoksik J.M., Zjazdowy sąd komorniczy”. Praktyka wytyczania granic przez Sąd Podkomorski, „Krakowski Rocznik Archiwalny” 2011, t. 17.

Stoksik J.M., Geometrzy małopolscy do końca XVIII wieku. Z dziejów geodezji kartografii wielkoskalowej w Polsce, Kraków 2013.

Strecke R., Prediger, Mathematiker und Architekten. Die Anfänge der preußischen Bauverwaltung und die Verwissenschaftlichung des Bauwesens [w:] Mathematisches Calcul und Sinn für Ästhetik. Die preußische Bauverwaltung 1770–1848 . Ausstellung des Geheimen Staatsarchivs Preußischer Kulturbesitz mit Zusammenarbeit mit der Kunstbibliothek der Staatlichen Museen zu Berlin, Berlin 2000.

Tollin C., Geometric maps in Sweden [w:] Innovationen im Schwedischen Grossreich. Eine Darstellung anhand von Fallstudien, hrsg. von Ch. Schmelz, J. Zimdars, Hamburg 2009.

Übersicht über die Bestände des Geheimen Staatsarchivs zu Berlin-Dahlem, 3. Teil. Bearbeitet von Reinhard Lüdicke, Leipzig 1939.

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w Internecie.