Od Hermanna Hoogewega do Hermanna Golluba: z dziejów Archiwum Państwowego w Szczecinie (Staatsarchiv Stettin). Recenzja monografii Macieja Szukały, Archiwum Państwowe w Szczecinie w latach 1914–1945. Ludzie i działalność, Archiwum Państwowe w Szczecinie, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych w Warszawie, Szczecin–Warszawa 2019, ss. 269

Krystian Maciej Szudarek

Abstrakt

Recenzowana monografia omawia dzieje Archiwum Państwowego w Szcze­cinie (Staatsarchiv Stettin) w okresie od wybuchu pierwszej wojny świato­wej do zakończenia drugiej wojny światowej. W tych latach dyrektorami archiwum byli kolejno: Hermann Hoogeweg (1913–1923), Otto Grotefend (1923–1930), Erich Randt (1930–1935) i Adolf Diestelkamp (1935–1945). W okresie II wojny światowej, w związku ze służbą wojskową Adolfa Die­stelkampa, funkcje kierownika archiwum pełnili Fritz Morré (1939–1941) i Hermann Gollub (1941–1945). Działalność archiwum została ukazana w monografii przez pryzmat funkcji, jakie pełnią instytucje tego typu (gro­madzenie, przechowywanie, opracowywanie i udostępnianie zasobu), na tle przemian politycznych i społecznych zachodzących w Niemczech. Dużo miejsca autor poświęcił pracownikom merytorycznym archiwum i prowa­dzonym przez nich badaniom naukowym. W tym kontekście ukazał kształ­towanie się nowego typu archiwisty zaangażowanego politycznie, włącza­jącego się w niemieckie badania wschodnie (deutsche Ostforschung).

From Hermann Hoogeweg to Hermann Gollub: history of the State Archive in Szczecin (Staatsarchiv Stettin). Review of the monograph by Maciej Szukła, Archiwum Państwowe w Szczecinie w latach 1919–1945. Ludzie i działalność, Archiwum Państwowe w Szczecinie, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych w Warszawie , Szczecin–Warsaw 2019, pp. 269

The reviewed monograph gives a description of the history of the State Archives in Szczecin (Staatsarchiv Stettin) from the beginning of the First World War to the end of the Second Word War. Within that period the Archive had following directors: Hermann Hoogeweg (1913–1923), Otto Grotefend (1923–1930), Erich Randt (1930–1935) and Adolf Diestelkamp (1935–1945). During the Second World War Fritz Morré (1939–1941) and then Hermann Gollub (1941–1945) deputized for Adolf Diestelkamp when he did military service. The monograph take a look at how the Archive performed its typical functions (collecting, preserving, processing and providing access to archival materials) in the context of the political and social transformation in Germany. The author puts a lot of emphasis on professional working in the Archive and their academic research to show the emergence of a new type of politically engaged archivist who joined the studies on Eastern Europe (deutsche Ostforschung).

Słowa kluczowe: Archiwum Państwowe w Szczecinie (Staatsarchiv Stettin), niemiecka państwowa służba archiwalna, Hermann Hoogeweg, Otto Grotefend, Erich Randt, Adolf Diestelkamp, Fritz Morré, Hermann Gollub, niemieckie badania wschodnie (deutsche Ostforschung), antysemityzm w III Rzeszy, State Archives in Szczecin (Staatsarchiv Stettin), German state archive service, German research on Eastern Europe (deutsche Ostforschung), antisemitism in the Third Reich
References

Archiwum Państwowe w Szczecinie. Przewodnik po zasobie archiwalnym. Akta do 1945 roku, oprac. zbiorowe R. Gaziński, P. Gut, M. Szukała, Szczecin 2002.

Blöß W., Anfänge archivarischer Berufsausbildung in Deutschland. Die „Archivschule” in Marburg 1894, „Archivmitteilungen” 1959, Jg. 9, H. 2, s. 52–59.

Frankel M., Bolesław Tuhan-Taurogiński. Pionierski organizator Szczecińskiego Archiwum Państwowego, „Kronika Szczecina” 2015/2016, nr 34, s. 189–192.

Gut P., Procesy archiwotwórcze akt sądowych pruskiej prowincji Pomorze do 1945 roku, [w:] Archiwa instytucji wymiaru sprawiedliwości w służbie państwa i obywateli. Materiały III Krajowego Sympozjum Archiwalnego Łódź, 4–5 września 2001, red. J. Baranowski, U. Zarzycka-Sutter, Łódź 2001, s. 137–162.

Kriese S., Konsistenz und Wandel der Preussischen „Archivarbeit” im Nationalsozialismus. Ein Arbeits-und Forschungsaufruf, „Archivar” 2017, Jg. 70, H. 4, s. 370–375.

Meinert H., Albert Brackmann und das deutsche Archivwesen, „Archivalische Zeitschrift” 1954, Bd. 49, s. 127–138.

Schleinert D., Das Staatsarchiv Stettin von 1939 bis 1945, „Baltische Studien” Neue Folge, 2013, Bd. 99, s. 111–131.

Schmidt S., Der Weg der Archive im Zweiten Weltkrieg, „Archivar” 2017, Jg. 70, H. 4, s. 396–401. 

Stelmach M., Losy archiwaliów szczecińskich w okresie II wojny światowej, „Szczeciński Informator Archiwalny” 1995, nr 9, s. 17–39.

Stelmach M., Zarys działalności Archiwum Państwowego w Szczecinie w latach 1918–1939, „Szczeciński Informator Archiwalny” 1993, nr 8, s. 13–28.

Szukała M., Antysemityzm w służbie archiwalnej III Rzeszy na przykładzie Archiwum Państwowego w Szczecinie. „Aryjskość” jako warunek dostępu do zasobów archiwalnych w świetle przepisów i praktyki w pruskiej prowincji Pomorze w latach 1933–1945, [w:] Żydzi oraz ich sąsiedzi na Pomorzu Zachodnim w XIX i XX wieku, red. M. Jarosiewicz, W. Stępiński, Warszawa 2007, s. 295–304.

Szukała M., Archiwista Roland Seeberg Elverfeldt (1909–1993) w świetle źródeł przechowywanych w Archiwum Państwowym w Szczecinie, „Szczeciński Informator Archiwalny” 2003, nr 17, s. 121–129.

Szukała M., Archiwista Rolf Reuter (1909–1945) w świetle materiałów archiwalnych przechowywanych w Archiwum Państwowym w Szczecinie, „Szczeciński Informator Archiwalny” 2007, nr 20, s. 101–111.

Szukała M., Archiwiści niemieccy wobec badań wschodnich w okresie międzywojennym (ze szczególnym uwzględnieniem ośrodka szczecińskiego), „Stargardia” 2002, t. 2, s. 255–271.

Szukała M., Polityczne aspekty badań wschodnich na przykładzie działalności Fritza Morrégo z Archiwum Państwowego w Szczecinie, „Szczecińskie Studia Historyczne” 2000, nr 13, s. 55–67.

Szukała M., Powstanie i działalność Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza w Szczecinie w latach 1824–1918. Z dziejów pomorskiej nauki i kultury XIX i początku XX wieku, Szczecin 2000.

Szukała M., Pruskie archiwa państwowe a niemieckie badania wschodnie (deutsche Ostforschung) w okresie międzywojennym XX wieku (1918–1939). Między nauką a politycznym zaangażowaniem, Szczecin–Warszawa 2011.

Szukała M., Stettiner Archivare und die „deutsche Ostforschung”. Die Korrepondenz zwischen Albert Brackmann und Adolf Diestelkamp in den Jahren 1935 bis 1941, „Berichte und Forschungen. Jahrbuch des Bundesinstituts für Kultur und Geschichte der Deutschen im östlichen Europa” 2002, Bd. 10, s. 27–58.

Szukała M., Szczeciński epizod w działalności archiwalnej Gerharda Zimmermanna. Przyczynek do dziejów Archiwum Państwowego w Szczecinie w okresie II wojny światowej, „Stargardia” 2006, t. 4, s. 243–250.

Szukała M., Udostępnianie akt polskim naukowcom przez pruskie władze archiwalne w schyłkowym okresie Republiki Weimarskiej i w III Rzeszy, [w:] Świat Słowian w języku i kulturze, 5. Kulturologia, red. E. Komorowska, D. Dziadosz, Szczecin 2004, s. 110–119.

Szukała M., Zasady udostępniania materiałów archiwalnych w Archiwum Państwowym w Szczecinie w okresie międzywojennym, „Archeion” 2017, t. 118, s. 87–98.

Turek-Kwiatowska L., Z dziejów służby archiwalnej. Archiwa na Pomorzu Zachodnim w latach 1808–1914, Warszawa 1968.

Weiser J., Geschichte der preußischen Archivvervaltung und ihrer Leiter. Von den Anfängen unter Staatskanzler von Hardenberg bis zur Ausflösung im Jahre 1945, Kolonia–Weimar–Wiedeń 2000. Weiß P.U., Das Potsdamer Reichsarchiv in der Zeit des Nationalsozialismus. Ausgewählte Beobachtungen und Befunde zur NS-Belastung, „Archivar” 2017, 70 Jg., H. 4, s. 376–384.