Archaeology of the term “kształcenie”. On the history of the 20th century Polish systematic educational science

Dariusz Stępkowski

Abstrakt

Archeologia terminu „kształcenie”. W sprawie historii polskiej pedagogiki ogólnej w XX wieku

Celem artykułu jest przeanalizowanie znaczenia i zastosowania terminu „kształcenie” w koncepcjach pedagogiki ogólnej w Polsce w XX wieku. W badaniu posłużono się systematyczną analizą historyczno-problemową i metodę archeologiczną M. Foucaulta. W rezultacie stwierdzono, że we wskazanym okresie nastąpiła zmiana w przyporządkowaniu dyscyplinowym terminu „kształcenie” z pedagogiki ogólnej do dydaktyki, czemu towarzyszyło przesunięcie znaczeniowe w stronę instrumentalnie pojętego modelowania jednostki przez nauczanie szkolne. Rozpoznanie i rewizja tego faktu otwierają możliwość przywrócenia terminu i pojęcia kształcenia do polskiej pedagogiki ogólnej jako jednej z jej dwóch podstawowych kategorii, obok „wychowania”.

Słowa kluczowe: pedagogika ogólna, kształcenie, Foucaulta metoda archeologiczna, systematic educational science, “kształcenie” (education), M. Foucault’s archaeological method
References

Benner, D. (2015). Allgemeine Pädagogik. Eine systematisch-problemgeschichtliche Einführung in die Grundstruktur pädagogischen Denkens und Handelns. Weinheim– München: Beltz Juventa.

Benner, D. (2017). John Dewey. A modern thinker: On Education (as Bildung and Erziehung) and Democracy (as a political system and a mode of associated living). In: L. J. Waks & A. R. English (Eds.), John Dewey’s Democracy and Education: A Centennial Handbook (pp. 262–278). Cambridge: Cambridge University Press.

Benner, D. & Brüggen, F. (2004). Bildung/Bildsamkeit. In: D. Benner & J. Oelkers (Eds.), Historisches Wörterbuch der Pädagogik (pp. 174–215). Weinheim and Basel: Beltz Verlag.

Boryś, W. (2005). Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Foucault, M. (1972). The Archaeology of Knowledge, transl. A. M. Sheridan Smith. London and New York: Routledge.

Hessen, S. (1997). Podstawy pedagogiki, transl. A. Zieleńczyk. Warszawa: Wydawnictwo “Żak”.

Horlacher, R. (2016). The Educated Subject and the German Concept of Bildung: A Comperative Cultural History. New York and London: Routledge.

Kendall, G. & Wickham, G. (2003). Using Foucault’s Methods. London, Thousand Oaks and New Delhi: Sage Publications.

Komar, Z. (2019). The Idea of Continental Pädagogik. In: B. Kudláčová & A. Rajsky (Eds.), Education and “Pädagogik” – Philosophical and Historical Reflection (Central, Southern and South-Eastern Europe) (pp. 41–55). Berlin: Peter Lang.

Koselleck, R. (2002). On the Anthropological and Semantic Structure of Bildung. In: R. Koselleck, The Practice of Conceptual History: Timing History, Spacing Concepts (pp. 170–207). Stanford: Stanford University Press.

Koselleck, R. (2018). Sediments of Time: On Possible Histories, transl. S. Franzel, S.-L. Hoffmann. Stanford: Stanford University Press.

Kościelniak, M. (2019). Pedagogiczna teoria szkoły. Studium na podstawie niemieckich teorii szkoły. Kraków: Wydawnictwo UJ.

Kultaieva, M. (2017). Recepcja idei pedagogicznych klasycznego niemieckiego idealizmu w ukraińskiej i polskiej tradycji filozofii edukacji. In: S. Sztobryn & D. Stępkowski (Eds.), Uniwersalizm i regionalizm pedagogiki filozoficznej (pp. 247–264). Łódź: Wydawnictwo Naukowe “Chowanna”.

Kupisiewicz, C. (2005). Podstawy dydaktyki. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne.

Kwieciński, Z. (2003). Pedagogia totalna Bogdana Suchodolskiego. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 4 (24), pp. 17–41.

Kwieciński, Z. & Śliwerski, B. (Eds.) (2019). Pedagogika. Podręcznik akademicki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Maliszewski, K., Stępkowski, D. & Śliwerski, B. (2019). Istota, sens i uwarunkowania (wy)kształcenia. Kraków: Oficyna Wydawnicza “Impuls”.

Masschelein, J. & Ricken, N. (2003). Do We (Still) Need the Concept of Bildung? Educational Philosophy and Theory, 35 (2), pp. 139–154.

Masschelein, J. & Ricken, N. (2010). Bildung. In: P. Peterson, E. Baker & B. McGaw (Eds.), International Encyclopedia of Education, 3rd edition, vol. 6 (pp. 127–132). Oxford: Academic Press.

Nawroczyński, B. (1930/1957). Zasady nauczania. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.

Niemierko, B. (2007). Kształcenie szkolne. Podręcznik skutecznej dydaktyki. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne.

Okoń, W. (1967). Podstawy wykształcenia ogólnego. Warszawa: Nasza Księgarnia.

Okoń, W. (1998). Wprowadzenie do dydaktyki ogólnej. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie “Żak”.

Okoń W. (1999). Wszystko o wychowaniu. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie “Żak”.

Rucker, T. (2019). Teaching and the Claim of Bildung: The View from General Didactics. Studies in Philosophy and Education. Retrieved from: https://link.springer.com/ article/10.1007/s11217-019-09673-0 (accessed: 4.11.2019).

Scheurich, J. J. & McKenzie, K. B. (2008). Foucault’s methodologies: Archaeology and genealogy. In: N. K. Denzin & Y. S. Lincoln (Eds.), Collecting and Interpreting Qualitative Materials (pp. 313–349). Thousand Oaks: Sage.

Stępkowski, D. (2017). Unique and universal: the ‘Bildung’ process of personality by Sergei Hessen. In: A. Hogenová, N. Pelcová & D. Rybák (Eds.), Contingency in the Education, Art and Sport: International Multidisciplinary Conference (pp. 70–82). Prague: Charles University, Faculty of Education.

Stępkowski, D. (2018). Kształcenie ogólne – wizja pedagogiczna czy utopia? W sprawie translokacji teorii kształcenia ogólnego w powojennym dyskursie pedagogicznym w Polsce. Polska Myśl Pedagogiczna, 1 (4), pp. 31–58. DOI: https://doi.org/10.4467 /24504564PMP.18.002.8641.

Stępkowski, D. (2019). Integralna czy komplementarna? “Archeologia” transformacji polskiej pedagogiki ogólnej w XX wieku. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 3 (87), pp. 7–26. DOI: https://doi.org/10.34862/tce.2019.3.1.

Stępkowski, D. (2020). Teozoficzna idea (wy)kształcenia w pedagogice Bronisława F. Trentowskiego. Przegląd Religioznawczy (in print).

Suchodolski, B. (1959). Przedmowa. In: B. Suchodolski (Ed.), Zarys pedagogiki, vol. 1 (pp. 5–8). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.

Trentowski, B. F. (1842/1970). Chowanna, czyli system pedagogiki narodowej jako umiejętności wychowania, nauki i oświaty, słowem wykształcenia naszej młodzieży, vol. 1–2. Wrocław, Warszawa and Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich and Wydawnictwo PAN.