„Cnota mój kompas...”. Odwołania do cnót platońskich w staropolskich wzorach osobowych

Iwona Nowakowska

Abstrakt

The article presents chosen 16th and 17th-century Old Polish parenetic texts about personal examples to follow for people from the courtly circle and for the women. The parenetic content of these texts are analysed in the article considering the occurrence of ideas similar to Plato’s concept of virtues (aretai) – wisdom, bravery, temperance and justice, known later in Christian tradition as cardinal virtues. Their universality makes them a good basis to describe characteristics of the majority of personal examples. In the first part of the article the author outlines the historic and literary background of creating parenetic texts in the European culture since the ancient times to the 17th century. In the second part four Old Polish texts written by: Łukasz Górnicki, Stanisław Herakliusz Lubomirski, Jan Kocha­nowski and Erazm Otwinowski, describing personal examples of a courtier and a woman are analysed. In each of the texts the author is looking for ideas similar to Plato’s virtue concept and presents the characteristics of ideal courtier and woman.

 

Słowa kluczowe: parenetyka, literatura staropolska, Platon, cnoty kardynalne, wzór osobowy dworzanina, wzór osobowy kobiety
References

Literatura podmiotu:

Górnicki Ł., Dworzanin polski, oprac. R. Pollak, Wrocław 2004.

Kochanowski J., Pieśń XVII [w:] tegoż, Dzieła polskie, t. 1, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1969.

Kochanowski J., Wzór pań mężnych [w:] J. Kochanowski, Dzieła polskie, t. 2, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1969.

Lubomirski S.H., Rozmowy Artaksesa i Ewandra, wyd. J. Dąbkowska-Kujko, Warszawa 2006.

Otwinowski E., Sprawy abo historyje znacznych niewiast [w:] tegoż, Pisma poetyckie, wyd. P. Wilczek, Warszawa 1999.

 

Literatura przedmiotu:

Cnota [w:] Leksykon religii, red. H. Waldenfels, Warszawa 1997.

Dziechcińska H., Parenetyka – jej tradycje i znaczenie w literaturze staropolskiej [w:] Problemy literatury staropolskiej, red. J. Pelc, t. 1, Wrocław 1972.

Dziechcińska H., Parenetyka [w:] Słownik literatury staropolskiej, red. T. Michałowska, Wrocław 1998.

Dziechcińska H., Sztuka przekonywania w kulturze polskiej trzech stuleci: XVI–XVII–XVIII, Warszawa 2010.

Dziechcińska H., Wzory osobowe [w:] Słownik literatury staropolskiej, red. T. Michałowska, Wrocław 1998.

Grzeszczuk S., Odrodzenie [w:] Okresy literackie, red. J. Majda, Warszawa 1985.

Hernas Cz., Literatura baroku, Warszawa 1999.

Kleiner J., Zarys dziejów literatury polskiej, Wrocław 1974.

Krzyżanowski J., Przypisy do Wzoru pań mężnych [w:] J. Kochanowski, Dzieła polskie, t. 2, oprac. J. Krzyżanowski, Warszawa 1969.

Lewandowski I., Wstęp [w:] Sz. Starowolski, Wybór pism, Wrocław 1991.

Ossowska M., Ethos rycerski i jego odmiany, Warszawa 1986.

Pascal B., Myśli, tłum. T. Żeleński (Boy), Warszawa 2001.

Picchio R., „Dworzanin” według Łukasza Górnickiego [w:] Od „Lamentu świętokrzyskiego” do „Adona”. Włoskie studia o literaturze staropolskiej, red. G. Brogi Bercoff, T. Michałowska, Warszawa 1995.

Pollak R., Wstęp [w:] Ł. Górnicki, Dworzanin polski, Wrocław 2004.

Russell B., Dzieje filozofii Zachodu, tłum. T. Baszniak, A. Lipszyc, M. Szczubiałka, Warszawa 2000.

Starnawski J., Studia Staropolskie Series Nova, t. XIV (LXX): Z dziejów renesansu w Polsce. Studia i szkice, Warszawa 2007.

Tatarkiewicz W., Historia filozofii, t. 1:Filozofia starożytna i średniowieczna, Warszawa 1998.

Tatarkiewicz W., Historia filozofii, t. 2:Filozofia nowożytna do roku 1830, Warszawa 1998.

Tomkowski J., Dzieje literatury powszechnej, Warszawa 2008.

Vrtel-Wierczyński S., Wstęp [w:] Średniowieczna proza polska, Wrocław 1959.

Wilczek P., Erazm Otwinowski pisarz ariański, Katowice 1994.

Wilczek P., Wprowadzenie do lektury [w:] E. Otwinowski, Pisma poetyckie, Warszawa 1999.

Ziomek J., Literatura Odrodzenia, Warszawa 1989.

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie. Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line