Mądry błazen, szpital wariatów i geopolityka. Dzienniki Stefana Kisielewskiego jako narracja kontrhegemoniczna

Michał Kopczyk

Abstrakt

Artykuł jest propozycją lektury Dzienników Stefana Kisielewskiego (1911– 1991) jako narracji kontrhegemonicznej. Autora artykułu interesuje pytanie o (świadomą lub nie) strategię Kisielewskiego, będącą odpowiedzią na warunki, w jakich przyszło mu być pisarzem i publicystą – strategię tekstową (stworzoną na użytek konkretnego dzieła, jakim jest dziennik) oraz życiową. W ocenie autora artykułu najważniejszym elementem stosowanej przez pisarza strategii jest wcielanie się w rolę błazna – komentatora rzeczywistości, z upodobaniem wykorzystującego retoryczne zalety takich kategorii, jak żart, kpina, ironia, autoironia. Postawa taka pozwala osiągnąć dystans do świata i ludzi, zapewnia bezpieczeństwo, a także pozwala uniknąć większości zagrożeń, jakie niesie z sobą zbytnie zaufanie do rozumu. Maska błazna wyklucza dogmatyzm, nie pozwala na podporządkowanie się bez reszty pragmatyce walki z wrogiem, umożliwia zachowanie jednostkowej autonomii w opresyjnym świecie.

The Wise Jester, the Madhouse, and Geopolitics. Dzienniki by Stefan Kisielewski as a Counter-Hegemonic Narrative

This article proposes a reading of Dzienniki [Diaries] by Stefan Kisielewski (1911– 1991) as a counter-hegemonic narrative. The author of this article explores the question of the strategy that Kisielewski adopts (consciously or not) in response to the conditions in which he finds himself as a writer and publicist – that is, the textual strategy (devised for the purposes of a specific work, his diary) and the life strategy. The principal element in the strategy employed by the writer is his embrace of the role of a jester – a commentator of reality, who finds pleasure in the rhetorical advantage granted by categories such as: joke, ridicule, irony, and self-mockery. This attitude allows one to attain a distance to both the world and other people, which guarantees safety and also helps sidestep most of the dangers associated with placing too much confidence in reason. The jester mask precludes dogmatism, prevents devoting oneself completely to the pragmatism of fighting an enemy, and allows maintaining individual autonomy in an oppressive world.

Słowa kluczowe: Stefan Kisielewski, narracja kontrhegemoniczna, dziennik, błazen / Stefan Kisielewski, counter-hegemonic narrative, diary, jester
References

Bhabha H., Miejsca kultury, tłum. T. Dobrogoszcz, Kraków 2010.

Bhabha H., Representation and the Colonial Text: A Critical Exploration of Some Forms of Mimeticism [w:] The Theory of Reading, red. F. Gloversmith, Brighton 1989.

Bogalecki P., Dyletant, amator, błazen postacie pojęciowe humanisty, Autobiografia 2017, nr 2 (9).

Gockowski T., W świetle teczek Służby Bezpieczeństwa [w:] Stefan Kisielewski. Kisiel. 1911–1991, red. R. Habielski, M. Jabłonowski, Warszawa 2011.

Kamińska K., Felieton mocno jątrzący”, czyli cenzura wobec publicystyki Stefana Kisielewskiego (1957–1961), „Zeszyty Prasoznawcze” 2014, nr 4 (220).

Karpiński W., Kisielizm jako duchowa forma życia [w:] tegoż, Prywatna historia wolności, Warszawa 1997.

Kisielewski S., 100 razy o w ściany. Felietony z lat 1945–1971, Warszawa 1996.

Kisielewski S., Dzienniki, wprowadzenie L.B. Grzeniewski, Warszawa 1996.

Kisielewski S., Pedagogika bieli [w:] tegoż, Felietony zdjęte przez cenzurę, Warszawa 1998.

Kisielewski S., Polityka i sztuka, Warszawa 1998.

Kisielewski S., Terroryzm ideowy, „Bunt Młodych” 1936, nr 3 (94).

Kledzik E., Necessary fictions w polskiej prozie po 1989 roku, Porównania 2013, nr 13.

Kołakowski L., Kapłan i błazen (Rozważania o teologicznym dziedzictwie współczesnego myślenia) [w:] tenże, Nasza wesoła apokalipsa. Wybór najważniejszych esejów, wybór, układ Z. Mentzel, Kraków 2010.

Król M., Wstęp [w:] S. Kisielewski, Polityka i sztuka, Warszawa 1998.

Kuta C., Niezależny twórca. Pod maską „błazna, Biuletyn IPN” 2009, nr 5–6.

Lejeune Ph., „Drogi zeszycie…”, „drogi ekranie…”. O dziennikach osobistych, tłum. A. Karpowicz, M., P. Rodakowie, wybór, wstęp P. Rodak, Warszawa 2010.

Łęcki K., Inny zapis. Sekretny dziennik pisarza jako przedmiot badań socjologicznych. Na przykładzie „Dzienników Stefana Kisielewskiego, Katowice 2012.

Nowak A., Powrót do Polski. Szkice o patriotyzmie po „końcu historii, Kraków 2005.

Rodak P., Prawda w dzienniku osobistym, „Teksty Drugie” 2009, nr 4.

Sikorski T., Ale cóż robić, kiedy Rosję tak trudno kochać Refleksje nad realizmem politycznym Stefana Kisielewskiego [w:] Rosja w polskiej myśli politycznej XX – XXI wieku, red. A. Lewandowski, W. Wojdyło, G. Radomski, Tor 2013.

Stańczyk Polski Ludowej. Rozmowa z prof. Stanisławem Stommą [w:] J. Pruszyńska (prowadząca rozmowy), Kisiel, Warszawa 2007.

Stasiński P., Poetyka i pragmatyka felietonu, Wrocław 1982.

Szyszka M., Droga klerka. Filozofia sztuki Stefana Kisielewskiego, Kraków 2010.

Wiszniowska M., Stańczyk Polski Ludowej. Rzecz o Stefanie Kisielewskim, Katowice–Warszawa 2004.

Wiszniowska M., Sztuka felietonu Stefana Kisielewskiego, Katowice 2013.

Wróblewski M., Wierni jako zasób kontrhegemoniczny. Spór o krzyż w kontekście teorii hegemonii, „Kultura Popularna” 2014, nr 1 (39).

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie. Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line