Tożsamość w Europie Środkowej

Michał Masłowski

Abstrakt

Terminy Europy Środkowej, Europy Środkowo-Wschodniej (w opozycji do Mitteleuropa Friedricha Naumana), jak też Europy Pośredniej (médiane), zastąpiły po upadku komunizmu używany na świecie od wojny termin Europy Wschodniej. Metafory Czesława Miłosza, Milana Kundery i Fernanda Braudela dały impuls do poważnych prac historycznych Oskara Haleckiego, Jerzego Kłoczowskiego, Piotra Wandycza oraz Istvána Bibó i Jenő Szűcsa, jak też Timothy’ego Snydera, które ukazały w perspektywie „długiego trwania” jedność strukturalną i tożsamościową narodów „pomiędzy Niemcami i Rosją”, trzech królestw historycznych Czech, Węgier i Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Oryginalny typ tożsamości regionu skrystalizował się w XIX wieku pod wpływem filozofii Herdera i poezji romantycznej, poprzez figurę „poety narodowego” oraz typ „narodu kulturowego”, odrębny od „państw narodowych” pozostających pod wpływem paradygmatu Oświecenia. „Kanony kultury” narodowej i typ tożsamości „paradygmatycznej” tych krajów związany był ze wzorami kulturowymi. Typ tożsamości pozycyjnej („syntagmatycznej”) dominował natomiast w mieszczańskich krajach Zachodu. Przemiany krajów po upadku komunizmu, liberalizacji ustrojowej i pluralizacji opinii oraz braku jasnego dyskursu tożsamościowego Zachodu ewoluowały częściowo w stronę polityki historycznej – afirmacji tożsamości „paradygmatycznej”, niekoniecznie zaadaptowanej do warunków nowoczesności. 

Identity in Central Europe

The notions of Central Europe and East-Central Europe (in opposition to Naumann’s Mitteleuropa), as well as Europe médiane, have replaced after the fall of Communism the term Eastern Europe, which was in universal use since the war. The metaphors offered by Miłosz, Kundera, and Braudel inspired the studious historical works of Halecki, Kłoczowski, Wandycz, Bibó and Szűcs, and Snyder, which, in turn, have revealed from their longue durée point of view a cohesiveness in the structures and identities of nations situated “between Germany and Russia;” the three historical kingdoms of Bohemia, Hungary, and the Polish–Lithuanian Commonwealth. The distinctive identity of this region was expressed in the nineteenth century under the influence of Herder’s philosophy and Romantic poetry, by the figure of a “national poet” and the idea of “cultural nationhood,” which was distinct from the “nation state” associated with the Enlightenment paradigm. National “culture canons” and the “paradigmatic” type of identity of these countries were the result of specific cultural patterns. Meanwhile, a positional (“syntagmatic”) type of identity prevailed in bourgeois Western states. The transformation of countries after the fall of Communism, the political liberalization and pluralization of opinion, as well as the lack of a clear identity discourse in the West, have to some extent inspired the evolution towards politics of memory – an affirmation of the “paradigmatic” identity, which is not necessarily well suited for the conditions of modernity. 

Słowa kluczowe: Europa Środkowa, Europa Środkowo-Wschodnia, Europa Pośrednia (médiane), kanon kultury, tożsamość, cywilizacja, poeta narodowy, naród kulturowy, inteligencja, esencjalizm, procesualność, uniwersalność, Czechy, Węgry, Polska / Central Europe, East-Central Europe, Europe médiane, cultural canon, identity, civilization, national poet, cultural nationhood, intelligentsia, essentialism, processualism, universality, Bohemia, Hungary, Poland
References

Aleksiun N., Beauvois D., Ducreux M.-É., Kłoczowski J., Samsonowicz H., An- derson B., L’imaginaire national: réflexions sur l’origine et l’essor du nationalisme, Paris 1996.

Bibó I., Misère des petits Etats dEurope de lEst, Paris 1993. Brzozowski S., Idee, Kraków 1990.

Centlivre P., Fabre D., Zonabed F., La Fabrique des héros, Paris 1999.

Culture et identité en Europe Centrale. Canons littéraires et visions de lHistoire, red. M. Masłowski, D. Francfort, P. Gradvohl, Paris–Brno 2011.

Deutsch K., Nationalism and Social Communication, Cambridge 1953.

Dissidences, red. Ch. Delsol, M. Masłowski, J. Nowicki, Paris 2005.

Dzieje inteligencji polskiej do roku 1918, red. J. Jedlicki, t. 1: Narodziny inteligencji 1750–1831, red. M. Janowski, t. 2: Błędne koło 1832–1864, red. J. Jedlicki, t. 3: Inteligencja na rozdrożach 1864–1918, red. M. Micińska, Warszawa 2008.

Finkelkraut A., L’ingratitude: conversation sur notre temps, Paris 1999.

Fragments dEurope. Atlas de lEurope Médiane et Orientale, 260 map, red. M. Foucher, Paris 1993.

Galmiche X., Europa pachnąca partykularyzmem? Nowe Abdery w Europie Środkowej albo przyzwolenie na pospolitość, tłum. M. Chmurski, Przegląd Filozoficz- no-Literacki 2011, nr 2, zeszyt monograficzny: Modernizm(y) Europy Środkowej, red. E. Paczoska, M. Chmurski.

Galmiche X., Villes multiculturelles en Europe centrale. Lieux communs de la multi- culturalité urbaine en Europe centrale, Cultures dEurope centrale 2009, nr 8.

Gellner E., Nations et nationalisme, Paris 1989.

Goszczyńska J., Mit Janosika w folklorze i literaturze owackiej XIX wieku, Warszawa 2001.

Halecki O., The Borderlands of Western Civilization. A History of East Central Europe, New York 1952.

Halecki O., East Central Europe in Postwar Organization, Philadelphia 1943.

Halecki O., The Limits and Divisions of European History, London–New York 1950; tłum. pol.: tenże, Historia Europy jej granice i podziały, tłum. J.M. Kłoczowski, Lublin 1994.

Havel V., Siła bezsilnych, tłum. P. Godlewski [w:] Hrabal, Kundera, Havel… Antologia czeskiego eseju, oprac. J. Baluch, Kraków 2001.

Histoire des idées politiques en Europe centrale, red. Ch. Delsol, M. Masłowski, Paris 1998.

Hroch M., Małe narody Europy. Perspektywa historyczna, tłum. G. Pańko, Wrocław 2003.

Hroch M., Social Preconditions of National Revival in Europe. A Comparative Analysis of the Social Composition of Patriotic Groups among the Smaller European Nations, New York 1999.

Huntington S.P., The Clash of Civilization and the Remaking of World Order, New York 1996; tłum. pol.: tenże, Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego, tłum. H. Jankowska, Poznań 2018.

Jan Paw II, Przemówienie wygłoszone w siedzibie UNESCO (2 czerwca 1980), http://domjp2.pl/pl/article/przemowienie-wygloszone-w-siedzibie-unesco-jan-pawel-ii-paryz-2-czerwca-1980%5B2000328%5D.html,  dostęp: 6.09.2019.

Jedlicki J., Autocréation de l’intelligentsia [w:] Mythes et symboles politiques en Europe Centrale, oprac. Ch. Delsol, M. Masłowski, J. Nowicki, Paris 2002.

Jedlicki J., Jakiej cywilizacji Polacy potrzebują. Studia z dziejów idei i wyobraźni XIX wieku, Warszawa 1988.

Jedlicki J., Świat zwyrodniały. Lęki i wyroki krytyków nowoczesności, Warszawa 2000.

Kitzwalter T., O nowoczesności narodu. Przypadek polski, Warszawa 1999.

Kitzwalter T., Zachód porwany…”, „Kwartalnik Historyczny” 2013, nr 4.

Kłoczowski J., Młodsza Europa. Europa Środkowo-Wschodnia w kręgu cywilizacji chrześcijańskiej średniowiecza, Warszawa 1998.

Kłoskowska A., Kultury narodowe u korzeni, Warszawa 1996.

Kołakowski L., Kapłan i błazen, Trczć 1959, z. 10; przedruk [w:] tegoż, Nasza wesoła apokalipsa, Kraków 2010.

Konràd G., LAntipolitique, Paryż 1987.

Kostomarow M., Knyha buttia ukrajinśkoho narodu, (1846 przy prawdopodobnej współpracy Szewczenki) Kijów 1991.

Kroutvor J., Střední Evropa: anekdota a dějiny, Svědectvī”, Paris 2001, nr 63 (wersja skrócona: 1981); wersja kompletna [w:] tegoż, Potíže s dějinami, Praha 1990 (ostatnie wydanie w samizdacie 1988); tłum. pol.: tenże, Europa Środkowa: anegdota i historia, tłum. J. Stachowski, Izabelin 1998.

Kundera M., L’ignorance, Paris 2000.

Kundera M., Le Rideau, Paris 2005; tłum. pol.: tenże, Zasłona. Esej w siedmiu częściach, tłum. M. Bieńczyk, Warszawa 2006.

Kundera M., Les testaments trahis, Paris 1993; tłum. pol.: tenże, Zdradzone testamenty, tłum. M. Bieńczyk, Warszawa 1996.

Kundera M., Zachód porwany albo tragedia Europy Środkowej, tłum. M.L., Zeszyty Literackie 1984, z. 5; tłum. ang.: The Tragedy of Central Europe, New York Review of Books”, 26.04.1984.

Le Rider J., La Mitteleuropa, Paris 1994.

Lubac H. de, La postérité spirituelle de Joachim de Flore, t. 2: de Saint Simon à nos jours, Paris 1981.

Luciani G., Le livre de la genèse du peuple ukrainien, Paris 1956.

Luciani G., La société des slaves unis, Paris 1963.

Magocsi P.R., Historical Atlas of East Central Europe, wyd. 1, Seattle 1993.

Magris C., Danubio, Milano 1986; tłum. franc.: tenże, Danube, Paris 1988; tłum. pol.: Dunaj, tłum. A. Osmólska-Mętrak, J. Ugniewska, Warszawa 2004.

Masaryk T.G., Česká otázka: snahy a tužby národního obrození, Praha 1969.

Masaryk T.G., La Nouvelle Europe, Paris 2002.

Masłowski M., Etyka i metafizyka. Perspektywa transcendencji poziomej we współczesnej kulturze polskiej, Warszawa 2011.

Masłowski M., Etyzacja polityki naczelna idea polskiego romantyzmu [w:] tegoż, Problemy tożsamości. Szkice mickiewiczowskie i (post)romantyczne, Lublin 2006.

Masłowski M., Gest, symbol i rytuały polskiego teatru romantycznego, Warszawa 1998.

Masłowski M., Inna Europa”, Europa porwana”, Europa Środkowo-Wschodnia… Tożsamość kulturowa i paradygmat romantyczny, tłum. M. Nicińska, Przegląd Filozoficzno-Literacki 2013, nr 1–2, zeszyt monograficzny: Modernizm(y) Europy Środkowo-Wschodniej.

Masłowski M., Pomnik Mickiewicza w Warszawie [w:] Sława z dowcipu sama wiecznie stoi… Prace ofiarowane Pani Profesor Alinie Nowickiej-Jeżowej z okazji pięćdziesięciolecia pracy naukowej, red. M. Hanusiewicz-Lavallée, W. Pawlak, Lublin 2018.

Meinecke F., Weltbürgertum und Nationalstaat: Studien zur Genesis des deutschen Nationalstaates, München 1911.

Michnik  A.,  „Le  Nouvel  évolutionnisme [w:]  1956,  Varsovie–Budapest,  red. P. Kende, K. Pomian, Paris 1978; przedruk [w:] tegoż, Penser la Pologne. Morale et politique de la résistance, Paris 1983.

Michnik A., Takie czasy… Rzecz o kompromisie, Londyn 1985.

Miłosz C., Rodzinna Europa, Paryż 1959.

Mochnacki M., O literaturze polskiej w wieku dziewiętnastym, oprac. Z. Skibiński, Łódź 1985.

Mythes et symboles politiques en Europe Centrale, red. Ch. Delsol, M. Masłowski, J. Nowicki, Paris 2002.

Norwid C.K., Niewola [w:] tegoż, Pisma wszystkie, wyd. J.W. Gomulicki, Warszawa 1970–1971, t. 3.

Norwid C.K., Promethidion [w:] tegoż, Dzieła wszystkie, t. 4: Poematy 2, Lublin 2011.

Pomian K., Europe centrale Mitteleuropa, Revue germanique internationale” 1994, nr 1.

Ricœur P., La métaphore vive, Paris 1975.

Ricœur P., Soi-même comme un autre, Paris 1990; wyd. pol.: O sobie samym jako innym, tłum. B. Chełstowski, Warszawa 2003.

Ricœur P., Temps et récit, t. 1–3, Paris 1983–1985; tłum. pol.: tenże, Pamięć, historia, zapomnienie, tłum. J. Margański, Kraków 2006.

Rupnik J., Il y a des courants populistes ailleurs, mais en Europe centrale, ils sont au pouvoir, „Le Monde”, 8–9.05.2016.

Rupnik J., L’autre Europe, crise et fin du communisme, Paris 1993.

Sellier A. i J., Atlas des peuples dEurope centrale, Paris 1991.

Snyder T., The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569–1999, New Haven 2003; tłum. pol.: tenże, Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa, Białor 1569–1999, tłum. M. Pietrzak-Merta, Sejny 2006.

Szporluk R., Communism and Nationalism. Karl Marx versus Friedrich List, New York–Oxford 1988.

Szűcs J., Les trois Europes, Paris 1985; tłum. ang. 1983; tłum. pol.: tenże, Trzy Europy, tłum. J.M. Kłoczowski, Lublin 1995.

Walicki A., Naród, nacjonalizm, patriotyzm, Kraków 2009.

Walicki A., Philosophy and Romantic Nationalism. The Case of Poland, Notre Dame 1994.

Walicki A., Polska naród Europa [w:] tegoż, Polskie zmagania z wolnością widziane z boku, Kraków 2000.

Wandycz P.S., The Price of Freedom. A History of East Central Europe from the Middle Age to the Present, London–New York 1992; tłum. pol.: Cena wolności. Historia Europy Środkowo-Wschodniej od średniowiecza do współczesności, tłum. T. Wyrozumski, Kraków 1995.

Wheelwright Ph., Metaphor and Reality, Bloomington 1962.

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie. Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line