By myśleć, przeżywać, doświadczać… Szkolna lektura wobec paradygmatów zewnętrznych wspólnot interpretacyjnych

Paweł Sporek

Abstrakt

Wspólnota interpretacyjna, w ujęciu Stanleya Fisha, stanowi grupę społeczną, która buduje swoją tożsamość wokół wspólnie wyznawanych wartości i przyjmowanych znaczeń. Jej tworzenie dokonuje się często w odniesieniu do literatury – czy szerzej kultury – która utrwala w sobie obraz określonej aksjologii. Edukacja w tej przestrzeni odgrywa rolę zinstytucjonalizowanego przymusu narzucania interpretacji poddanej ideologii. Tymczasem lektura powinna być dla ucznia możliwością do działań poznawczych, a przede wszystkim szansą na poznawanie samego siebie, innych ludzi i otaczającego świata. Oznacza to konieczność zanegowania zewnętrznego, gotowego porządku postrzegania literatury i kultury. Odpowiedzią na oficjalne kształtowanie lektury szkolnej, a zarazem na konsekwencje rewolucji cyfrowej, może być budowanie innej wspólnoty interpretacyjnej – tworzonej w konkretnej klasie, przez konkretne osoby (nauczyciela, uczniów), wspartej na podmiotowym doświadczaniu literatury i otwartości na drugiego człowieka.  

To Think, To Feel, To Experience… Required Reading and the Paradigm of External Interpretative Communities
According to Stanley Fish an interpretative community is a social group that constructs its identity on shared values and common understanding. It is often created in relation to literature – or, more broadly, culture – which nurtures a specific axiology within its bounds. Within this space education plays the role of an institutional regime of imposing interpretations subservient to ideology. Meanwhile, reading should offer students the possibility to gain knowledge, and above all, to get to know themselves, other people, and the surrounding world. This requires negating the external, stereotypical way of perceiving literature and culture. The answer to the official structuring of school reading, and at the same time to the consequences of the digital turn, may be found in the construction of another interpretive community – that created in a particular class, by individuals (the teacher and the students) – based on the subjective experience of literature and on the openness towards other people. 

Słowa kluczowe: edukacja, szkoła, kształcenie, wspólnota interpretacyjna, recepcja literatury, Stanley Fish, podstawa programowa / education, school, pedagogy, interpretative community, reception of literature, curriculum
References

Bortnowski S., Młodzież a lektury szkolne, Warszawa 1974.

Bortnowski S., O wartościowaniu literatury w szkole – spontanicznym i refleksyjnym [w:] Wartościowanie a edukacja polonistyczna, red. A. Janus-Sitarz, Kraków 2008.

Burzyńska A., Dekonstrukcja, polityka i performatyka, Kraków 2013.

Carlson M., Performans, tłum. E. Kubikowska, Warszawa 2015.

Dylak S., Architektura wiedzy w szkole, Warszawa 2013.

Fish S., Interpretacja, retoryka, polityka, tłum. K. Arbiszewski i in., Kraków 2002.

Janus-Sitarz A., Przyjemność i odpowiedzialność w lekturze, Kraków 2009.

Kalwiński P., Nauczyciele poloniści wobec (nie)możliwości czytelniczych gimnazjalistów [w:] Polonistyka dziś – kształcenie dla jutra, red. K. Biedrzycki i in., t. 2, Kraków 2014.

Kasprzak P., Kłakówna Z.A., Kołodziej P., Regiewicz A., Waligóra J., Edukacja w czasach cyfrowej zarazy, Toruń 2016.

Kryda B., Świat Bolesława Prusa w odbiorze uczniów (sondaż), „Polonistyka” 1994, nr 8.

Książek-Szczepanikowa A., Ekranowy czytelnik – wyzwanie dla polonisty, Szczecin 1996.

Levinson P., Nowe nowe media, tłum. M. Zawadzka, Kraków 2010.

Manovich L., Język nowych mediów, tłum. P. Cypriański, Warszawa 2006.

Markowski M.P., Zwrot etyczny w badaniach literackich, „Pamiętnik Literacki” 2000, nr 1.

Mead M., Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, tłum. J. Hołówka, Warszawa 2000.

Melosik Z., Słoneczne (pozakulturowe) wakacje – tożsamość typu „all inclusive” [w:] Edukacja alternatywna w XXI wieku, red. Z. Melosik, B. Śliwerski, Poznań–Kraków 2010.

Melosik Z., Szkudlarek T., Kultura, tożsamość, edukacja. Migotanie znaczeń, Kraków 2009.

Myrdzik B., Czy immersja jest nową poetyką odbioru?, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia ad Didacticam Litterarum Polonarum et Linguae Polonae Pertinentia” 2018, nr 9.

Ogonowska A., Przemoc ikoniczna. Zarys wykładu, Kraków 2004.

Podstawa programowa kształcenia ogólnego z komentarzem. Szkoła podstawowa. Język polski, ore.edu.pl/nowa-podstawa-programowa/J%C4%98ZYK%20POLSKI/ Podstawa%20programowa%20kszta%C5%82cenia%20og%C3%B3lnego%20z%20komentarzem
.%20Szko%C5%82a%20podstawowa,%20j%C4%99zyk%20polski.pdf, dostęp: 17.10.2019.

Polakowski J., Badania odbioru prozy w aspekcie dydaktycznym. Zarys teorii badań, próby diagnozy, Kraków 1980.

Sporek P., Koniec ekranowego czytelnika?, „Polonistyka” 2010, nr 11.

Sporek P., O wartościach w świetle swobodnych wypowiedzi uczniów. Przestrzeń aksjologicznego projektowania sytuacji lekturowej, „Polonistyka. Innowacje” 2018, nr 7.

Uryga Z., Odbiór liryki w klasach maturalnych, Warszawa–Kraków 1982.