Alert – kryzys – przewrót. Głos w sprawie edukacji literackiej

Marta Rusek

Abstrakt

Artykuł poświęcony jest przedstawieniu zjawisk, które określają współcześnie sytuację lektury w szkole. Składa się z trzech części. W pierwszej przedstawiony został proces spadku czytelnictwa wśród uczniów i problem wzrastającego krytycyzmu wobec lektur, które wcześniej uznawano za bezdyskusyjnie przynależące do kanonu. Drugi fragment dotyczy kryzysu czytelnictwa oraz czynników ten kryzys powodujących – tutaj oprócz zmiany kulturowych praktyk podkreślono kwestię szybkiego narastania obcości językowej oraz obyczajowej dawnych tekstów, ich przyspieszonego „starzenia się”. Natomiast w części trzeciej zaproponowano rozwiązania, które mogłyby zmienić kształcenie literaturoznawcze w czytanie jako doświadczenie ważne egzystencjalnie. 

Alert – Crisis – Takeover. An Opinion on Literary Education
This article is devoted to the presentation of phenomena that currently determine the role of required reading at school. It consists of three parts. The first describes the process of the decline in readership among students and the problem of growing criticism of works of literature that were previously considered as indisputably belonging to the canon. The second part concerns the reading crisis and the factors behind it – alongside the change in cultural practices special emphasis is placed here on the issue of the rapid growth of linguistic and social strangeness of older texts, their accelerated “aging.” In turn, part three proposes solutions that could turn literary education into reading as an existentially important experience. 

Słowa kluczowe: kształcenie literackie, edukacja literacka, kryzys czytelnictwa, wzorce edukacyjne, lekcja zerowa, lektura jako doświadczenie / literary education, reading crisis, educational models, introductory lesson, reading as experience
References

Bobiński W., Kultura edukacji czy kultura w edukacji. Uczeń jako sprawca [w:] Współczesny museion. Edukacja kulturowa z perspektywy uniwersytetu, muzeum, szkoły, red. A. Pilch, M. Rusek, Kraków 2019.

Bobiński W., Uczniowskie prawo do „reader’s response”. Czy Celtowie i Australijczycy najtrafniej odczytali testament Wóycickiego? [w:] Edukacja polonistyczna jako zobowiązanie. Powszechność i elitarność polonistyki, red. E. Jaskółowa, D. Krzyżyk, B. Nieporek-Szamburska, M. Wójcik-Dudek, Katowice 2016.

Bortnowski S., Jak zmienić polonistykę szkolną?, Warszawa 2009.

Bortnowski S., Młodzież a lektury szkolne, Warszawa 1974.

Bortnowski S., Sytuacja lektury w dobie mass mediów [w:] Wiedza o literaturze i edukacja. Księga referatów Zjazdu Polonistów 1995, red. T. Michałowska, Z. Goliński, Z. Jarosiński, Warszawa 1996.

Burszta W.J., Kuligowski W., Sequel. Dalsze przygody kultury w globalnym świecie, Warszawa 2005.

Calvino I., Jeśli zimową nocą podróżny, tłum. A. Wasilewska, Warszawa 1989.

Chmielowski P., Metodyka historii literatury polskiej, Warszawa 1900.

Czy(m) zastąpić Orzeszkową? Debata o stanie nauczania literatury współczesnej w szkołach, http://www.fragile.net.pl/home/czym-zastapic-orzeszkowa-debata-o-stanie-nauczania-literatury-wspolczesnej-w-szkolach, dostęp: 10.11.2019.

Czytanie bywa okrutne. Z prof. T. Sławkiem, literaturoznawcą, rozmawia Jarosław Makowski, „Tygodnik Powszechny” 2003, nr 12, dodatek „Książki w Tygodniku”. Inglot M., Patrzałek T., Nad kanonem literackim w szkole [w:] Wiedza o literaturze i edukacja. Księga referatów Zjazdu Polonistów 1995, red. T. Michałowska, Z. Goliński, Z. Jarosiński, Warszawa 1996.

Inny kanon. Debata w ramach Festiwalu Tradycji Literackich 28 października 2017, Muzeum Pana Tadeusza we Wrocławiu, „Interpretacje. Festiwal Tradycji Literackich” 2018, nr 1.

Ippoldt J., Jak młodzież naszą zachęcić do czytania?, Lwów–Warszawa 1932.

Janus-Sitarz A., Aby chcieli i umieli czytać, czyli jak motywować do czytania lektur szkolnych [w:] Doskonalenie warsztatu nauczyciela polonisty, red. A. Janus-Sitarz, Kraków 2005.

Janus-Sitarz A., Przyjemność i odpowiedzialność w lekturze, Kraków 2009.

Janus-Sitarz A., Uczyć dla lektury, „Polonistyka” 2003, nr 10.

Janus-Sitarz A., W poszukiwaniu czytelnika. Diagnozy, inspiracje, rekomendacje, Kraków 2016.

Korzeniewski B., Muzealizacja – ku czy przeciw przeszłości [w:] Muzeum sztuki. Od Luwru do Bilbao, red. M. Popczyk, Katowice 2006.

Koziołek K., Czas lektury, Katowice 2017.

Koziołek R., Dobrze się myśli literaturą, Wołowiec 2016.

Koziołek R., Wiele tytułów, Wołowiec 2019.

Kryda B., Klasyka literacka w odbiorze uczniów [w:] Wiedza o literaturze i edukacja. Księga referatów Zjazdu Polonistów 1995, red. T. Michałowska, Z. Goliński, Z. Jarosiński, Warszawa 1996.

Kwintus Horacjusz Flakkus, Dzieła wszystkie. Gawędy. Listy. Sztuka poetycka, tłum. i oprac. O. Jurewicz, Wrocław 1988.

Leszczyński G., Zestaw lektur: fabryka analfabetów [w:] Nowoczesność w polonistycznej edukacji. Pytania, problemy, perspektywy, red. A. Pilch, M. Trysińska, Kraków 2013.

Markowski M.P., Występek. Eseje o pisaniu i czytaniu, Warszawa 2001.

Marquard O., Apologia przypadkowości. Studia filozoficzne, tłum. K. Krzemieniowa, Warszawa 1994.

Miłosz C., Ale książki (z tomu Kroniki) [w:] tegoż, Wiersze wszystkie, Kraków 2011.

Przemowa noblowska Olgi Tokarczuk, Svenska Akademien 2019.

Różycki T., Kryzys czytelnictwa polskiego [w:] tegoż, Litery, Kraków 2016.

Rusek M., „Archiwum” i „repertuar”. Kłopoty z klasyką w szkole podstawowej, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis” 2019, nr 285.

Rusek M., Bitwa książek i bitwa o książki [w:] Edukacja polonistyczna wobec przemian kulturowych, red. I. Morawska, M. Latoch-Zielińska, Lublin 2017.

Rusek M., Stałość i zmiana – o kłopotach z wartościowaniem szkolnej lektury w dobie płynnej nowoczesności [w:] Wartościowanie a edukacja polonistyczna, red. A. Janus-Sitarz, Kraków 2008.

Rusinek W., Gra w lektury, http://wiez.com.pl/2017/08/29/gra-w-lektury/, dostęp: 10.11.2019.

Stempowski J., Corona Turrita, „Kultura” 1948, nr 5, http://www.kulturaparyska.com/pl/ludzie/pokaz/s/jerzy_stempowski/teksty-najwazniejsze/teksty-najwazniejsze-9, dostęp: 10.11.2019.

Szymborska W., Widok z ziarenkiem piasku, Poznań 1996.

Todorov T., Po co nam literatura? [w:] Literackie doświadczenie nowoczesności. Antologia artykułów z „New Literary History”, red. G. Grochowski, R. Nycz, tłum. O. Mastela, Warszawa 2017.

Tokarczuk O., Lalka i perła, Kraków 2001.

Zagajewski A., Półka [w:] tegoż, Asymetria, Kraków 2014.