Znajdź to, czego się (nie)spodziewasz. Pisanie/czytanie dzienników jako poszukiwanie

Anna Pekaniec

Abstrakt

Niniejszy szkic skoncentrowany jest na kilku ważnych kwestiach związanych z pisaniem/czytaniem dzienników. Dzienniki traktowane jako codzienna praktyka życiowa, oparta na obligatoryjnej narratywizacji doświadczenia (za Hannah Arendt), zostają tu umieszczone w horyzoncie etycznym wyznaczanym przez idee filozoficzne Paula Ricoeura, Charlesa Taylora oraz propozycje lekturowe Davida Parkera. Teza tego ostatniego o immanentnej etyczności gestu diarysty zostaje skonfrontowana z teoriami autobiograficznymi Philippe’a Lejeune’a, Małgorzaty Czermińskiej i Magdaleny Marszałek. Dodatkowo rozważania zostają uzupełnione o niezbędny komponent genderowy. Narracyjność w diarystyce staje się również punktem wyjścia do zmiany optyki postrzegania dzienników – od hermeneutycznej po konstrukcjonistyczną, odbijające się także na kształcie podmiotu dziennikowych notatek.

Discover the (Un)Expected: Writing/Reading Journals as an Act of Exploration

The present paper focuses on several significant issues connected with writing/reading journals. The author discusses journals, treated as an everyday practice based on obligatory narrativization of experience (as defined by Hannah Arendt), within the ethical horizon demarcated by the philosophy of Paul Ricoeur and Charles Taylor and the ideas of David Parker. Parker’s argument of immanent ethical nature of journaling is confronted with autobiographical theories developed by Philippe Lejeune, Małgorzata Czermińska, and Magdalena Marszałek. The discussion is supplemented by the indispensable component of gender. The narrative nature of journals becomes a starting point for changing the perspective used in the analysis of journals – from hermeneutic to constructivist, which also finds its reflection in how the subject is shaped in journal entries.

Słowa kluczowe: diaries, identity, narration, experience, ethics, dzienniki, tożsamość, narracja, doświadczenie, etyka
References

Anderson L., Autobiography, London–New York 2011.

Arendt H., Kondycja ludzka, tłum. A. Łagodzka, Warszawa 2000.

Bielik-Robson A., Wstęp. My, romantycy – źródła romantycznego modernizmu Charlesa Taylora [w:] Ch. Taylor, Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej, tłum. M. Gruszczyński, O. Latek, A. Lipszyc i inni, oprac. T. Gadacz, wstęp A. Bielik-Robson, Warszawa 2001.

Certeau M. de, Wynaleźćcodzienność. Sztuki działania, tłum. K. Thiel-Jańczuk, Kraków 2008.

Czermińska M., Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie, wyzwanie, Kraków 2000.

Drwięga M., Paul Ricoeur daje do myślenia, Bydgoszcz 1998.

Gilmore L., Autobiographics. A Feminist Theory of Womens Self-Representation, Ithaca–London 1994.

Konstruktywizm w badaniach literackich. Antologia, red. E. Kuźma, A. Skrendo, J. Madejski, Kraków 2006.

Kowalska-Leder J., Doświadczenie Zagłady z perspektywy dziecka w polskiej literaturze dokumentu osobistego, Wrocław 2009.

Lejeune P., Dziewczęce „ja”. (O dziennikach panien z XIX wieku) [w:] tegoż, Drogi zeszycie…”, „drogi ekranie…”. O dziennikach osobistych, tłum. A. Karpowicz, M. i P. Rodakowie, wybór, wstęp i oprac. P. Rodak, Warszawa 2010.

Lejeune P., Napisaćswoje życie. Droga od paktu autobiograficznego do dziedzictwa autobiograficznego, tłum. A. Słowik, M. Sakwerda, Wrocław 2017.

Lejeune P., Rodak M., Laboratorium badacza. Rozmowa z Philippem Lejeune’em, „Teksty Drugie” 2018, nr 6.

Leociak J., Tekst wobec Zagłady. O relacjach z getta warszawskiego, Wrocław 1997.

Lubowicka G., Sumienie jako poświadczenie. Idea podmiotowości w filozofii Paula Ricoeura, Wrocław 2000.

Marcus L., Auto/biographical Discourses: Criticism, Theory, Practice, Manchester 1994.

Marszałek M., Życie i papier”. Autobiograficzny projekt Zofii Nałkowskiej „Dzienniki” 1899–1955, wstęp G. Ritz, Kraków 2004.

Mitosek Z., Hermeneuta i autobiografia, „Teksty Drugie” 2002, nr 2.

Nadana-Sokołowska K., Problem religii w polskich dziennikach intymnych: Stanisław Brzozowski, Karol Ludwik Koniński, Henryk Elzenberg, Warszawa 2012.

Nałkowska Z., Dzienniki, t. 5: 1939–1944, oprac., wstęp i koment. H. Kirchner, Warszawa 1996.

Parker D., Narracja autobiograficzna i języki dobra, tłum. A. Skucińska, „Konteksty Kultury” 2021, t. 18, z. 1.

Ricoeur P., Czas i opowieść, t. 3: Czas opowiedziany, tłum. U. Zbrzeźniak, Kraków 2008.

Ricoeur P., O sobie samym jako innym, tłum. B. Chełstowski, oprac. i wstęp M. Kowalska, Warszawa 2005.

Ricoeur P., Osoba: struktura etyczna i moralna, tłum. J. Fenrychowa [w:] Zawierzyć człowiekowi. Księdzu Jozefowi Tischnerowi na sześćdziesiąte urodziny, Kraków 1991.

Rodak P., Między zapisem a literaturą. Dziennik polskiego pisarza w XX wieku (Żeromski, Nałkowska, Herling-Grudziński), Warszawa 2011.

Rodak P., Prawda w dzienniku pisarza [w:] Między zapisem a literaturą. Dziennik polskiego pisarza w XX wieku (Żeromski, Nałkowska, Herling-Grudziński), Warszawa 2011.

Rosner K., Narracja, tożsamośći czas, Kraków 2003.

Smith S., Watson J., Reading Autobiography: A Guide for Interpreting Life Narratives, Minneapolis 2001.

Taylor Ch., Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej, tłum. M. Gruszczyński, O. Latek, A. Lipszyc i inni, oprac. T. Gadacz, wstęp A. Bielik-Robson, Warszawa 2001.

Tischner Ł., Perspektywa etyczna w badaniach nad literaturąi religią. Redukcja czy konieczne dopełnienie? [w:] Literatura a religia – wyzwania epoki świeckiej, t. 1: Teorie i metody, red. Ł. Tischner, Ł. Garbol, Kraków 2020.

Ubertowska A., Holokaust. Auto(tanato)grafiach, Warszawa 2014.

Wichrowska E., Twoja śmierć. Początki dziennika intymnego w Polsce na przełomie XVIII i XIX wieku, Warszawa 2012.

Wołk M., Opowiadanie i narracja w prozie pierwszoosobowej [w:] Praktyki opowiadania, red. B. Owczarek, Z. Mitosek, W. Grajewski, Kraków 2001.

Wyka M., Niecierpliwośćkrytyki. Recenzje i szkice z lat 1961–2005, Kraków 2006.

Zaworska H., Szczerośćażdo bólu. O dziennikach i listach, Warszawa 1998.

Zimand R., Diarysta Stefan Ż., Wrocław 1990.

Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie. Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line