Two paintings by Rembrandt: “Girl in a picture frame” and “Scholar at his writing table” from the collection of the Royal Castle in Warsaw – history, examination and conservation

Joanna Czernichowska,

Regina Dmowska,

Anna Nowicka

Abstrakt

Dwa obrazy Rembrandta: „Dziewczyna w ramie obrazu” i „Uczony przy pulpicie” z kolekcji Zamku Królewskiego w Warszawie – historia, badania i konserwacja

W latach 2004–2006 w Zamku Królewskim w Warszawie przeprowadzono badania i konserwację dwóch obrazów Rembrandta van Rijn (1606–1669): Dziewczyna w ramie obrazu i Uczony przy pulpicie, namalowanych w technice olejnej na podłożach drewnianych, około 105,5 × 76,5 cm, sygnowanych i datowanych na rok 1641. Są to tzw. tronie – wizerunki nieznanych osób, w późniejszym czasie połączone w pendant tytułami i wymiarami.
Do zbiorów polskich obrazy trafiły z berlińskiej kolekcji hrabiów Kamecke, kupione w roku 1777 przez Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1815 roku obrazy zostały sprzedane Kazimierzowi Rzewuskiemu, a następnie były dziedziczone przez rodzinę Lanckorońskich. Od roku 1902 były one publicznie udostępniane w wiedeńskim pałacu Karola Lanckorońskiego i pozostawały w jego kolekcji do czasu II wojny światowej. Po roku 1950 odzyskane przez spadkobierców kolekcjonera po hitlerowskiej grabieży zostały uznane za zaginione i tym samym – stały się niedostępne dla badaczy. W roku 1969 na podstawie fotografii autorstwo Rembrandta zakwestionował Horst Gerson. Jako niedostępne nie mogły też być uwzględnione w trzecim tomie Corpus of Rembrandt paintings, obejmującym lata 1635–1642. W roku 1994 w darze profesor Karoliny Lanckorońskiej dla demokratycznej Polski oba dzieła – wcześniej utajnione przez właścicieli – zostały przekazane do Zamku Królewskiego w Warszawie.
W przeszłości cieszące się dużym uznaniem obrazy były wielokrotnie kopiowane. Przedstawiają je grafiki G.F. Schmidta z 1769 i 1770 roku oraz W. Ungera z 1876 roku, miniatury W. Lesseura z 1797 roku, anonimowe olejne kopie na podłożu płóciennym w zamkach na Wawelu i w Złoczowie (Ukraina); olejne kopie portretu kobiecego znajdują się też w muzeach w Kopenhadze, Wilanowie i Łańcucie. Najbliższe oryginałom są grafiki G.F. Schmidta, a portretowi Dziewczyny – kopia kopenhaska.
Zwraca uwagę fakt, że w kopiach Dziewczyny częściej występują różnice w stosunku do oryginału, np. krótsze ręce, odmienne opracowania sukni i tła oraz różne umiejscowienie sygnatury bądź jej brak, co częściowo dokumentuje zmiany, jakim podlegał oryginał.
Po pozyskaniu obrazów Zamek Królewski w Warszawie rozpoczął badania dzieł z udziałem profesora Ernsta van de Weteringa, przewodniczącego Rembrandt Research Project, opracowującego Corpus of Rembrandt paintings. Konserwacja wraz z interdyscyplinarnymi badaniami, w tym także budowy technicznej i technologicznej obrazów, przeprowadzonymi na Wydziałach Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki ASP w Warszawie i ASP w Krakowie oraz Politechnice Warszawskiej i Uniwersytecie Warszawskim (m.in. UV, IR, RTG, analizy mikroskopowe, mikrochemiczne, stratygraficzne, SEM-EDS, FTIR, GC-MS), została zakończona reatrybucją obu dzieł Rembrandta, ogłoszoną przez profesora Ernsta van de Weteringa.
Badania określiły budowę techniczną i technologiczną obrazów. Topolowe podobrazia nie są typowe dla Rembrandta, ale w latach 40. XVII wieku kilkakrotnie zostały przez niego zastosowane. Grunty z bielą ołowiową i kredą, ugrowe imprimitury, brak rysunków wstępnych kompozycji, występujące w olejnych (olej lniany i orzechowy) warstwach malarskich pigmenty i wypełniacze (także w mieszaninach: biel ołowiowa, żółcień cynowo-ołowiowa, smalta, ziemia zielona, ochra żółta, cynober [lub vermilion], ochra czerwona, czerwień organiczna, żółte i brązowe związki żelaza, brąz bitumiczny [kasselski?], czerń kostna) oraz sposób opracowywania warstw malarskich są charakterystyczne dla artysty. Sygnatura w Uczonym przy pulpicie jest wzorcowa, w Dziewczynie w ramie obrazu – niepewna, poprawiana.
Przed konserwacją oba obrazy były ogólnie dobrze zachowane, jednak ich artystyczny wyraz – znacznie zubożony zbrudzonymi i mocno pożółkłymi werniksami, przebarwionymi retuszami oraz rozległymi przemalowaniami. W szczególnie złym stanie była suknia Dziewczyny, z licznymi ubytkami i odspojeniami warstw malarskich, podtrzymywanymi grubymi werniksami. Wokół głowy modelki i na jej torsie uwidocznił się też – poprzez uszkodzenia i rosnącą w czasie transparencję warstw wierzchnich – wykonany czarną farbą szkic rozpoczętego wcześniej innego portretu kobiecego (wykazany w ww. badaniach). Wzmagający się z czasem ślad szkicu stał się przyczyną późniejszych uszkodzeń i zasadniczych przemalowań tła portretu z kolumną oraz sukni modelki i iluzjonistycznej ramy. W trakcie konserwacji obrazu usunięto warstwy wtórnych werniksów, podklejając jednocześnie łuszczącą się warstwę malarską; usunięto rozległe retusze i część przemalowań. W portrecie Uczonego usunięto wtórne werniksy, retusze i znaczne przemalowania w tle portretu.
Projekt badawczo-konserwatorski, nagrodzony Sybillą 2006, zakończył się uznaniem autorstwa Rembrandta obu obrazów; portret Dziewczyny został wyróżniony jako jedyne pełne trompe l’oeil w jego twórczości.
W konsekwencji obrazy były eksponowane na najważniejszej wystawie Roku Rembrandta 2006: Rembrandt. Quest of a genius w Rembrandthuis, Amsterdam (z Dziewczyną na okładce katalogu) i w Gemäldegalerie, Berlin. Obrazy, ostatnio wystawiane w Japonii, Francji i Hiszpanii, powróciły w listopadzie 2011 roku do nowej Galerii Lanckorońskich w Zamku Królewskim w Warszawie.

References

Bredius A., Rembrandt: The Complete Edition of the Paintings, revised by H.Gerson, London 1969.

Czernichowska J., Dmowska R., Dwa obrazy Remrandta z Zamku  Królewskiego w Warszawie – ich przeszłość w służbie przyszłości[w:] Wobec zabytku…. Tradycje i perspektywy postaw: Studia dedykowane pamięci prof. Jerzego Remera, red.E.Pilecka, J.Raczkowski, Toruń 2010, p. 201-220.

Wetering van de E., Rembrandt as a searching artist [in:] Rembrandt. Quest of a Genius, p. 115, ex.cat. ed. B. van den Boogert, Amsterdam 2006.

Juszczak D., Malachowicz H., Malarstwo do 1900 roku. Katalog zbiorów, Zamek Królewski w Warszawie, Warszawa 2007, pp.408-415.

Drecka W., Na tropach obrazów ze zbiorów Jana III. “Studia Wilanowskie”, Warszawa 1997,vol.I, pp. 130-132, il.2.

Nagler G.K., Neues allgemeines Kunstler – Lexikon,1845, vol. 15,p.323, no.156, 157.

Nowicka A., Zadrożna I., Analiza pigmentów i spoiw warstw malarskich  obrazów Rembrandta van Rijn Uczony przy pulpicie i Dziewczyna w  ramie obrazu ze zbiorów Zamku Królewskiego w Warszawie, ”Ochrona  Zabytków “,2009, no. 3, p. 5-13.

Miniatury Wincentego Lesseura i Walerii Tarnowskiej z dawnej kolekcji Tarnowskich z Dzikowa w zbiorach Muzeum Polskiego w Rapperswilu, Zamek Królewski w Warszawie i Muzeum Polskie w Rapperswilu, exh. cat., ed. H.Kamińska-Krassowska, Warszawa 1994, p. 5, no 50, 51.

Winiewicz-Wolska J., Wiedeńskie zbiory KarolaLanckorońskiego sprzed  stu laty, “Folia Historiae Artium, 2002-2003, vol. VIII-IX,p. 107-160.

Winiewicz-Wolska J., Dzieje kolekcji Lanckorońskich w latach 1939- 1946, “Rocznik Historii Sztuki”, 2003, vol. XXVIII, p. 19-45.

Winiewicz-Wolska J., Karol Lanckoroński i jego wiedeńskie zbiory, Kraków 2010.

Ziemba A., Dwa obrazy z kolekcji Lanckorońskich: Rembrandt i Bol.  “Ikonotheka”,1998, p.11-26.

Ziemba A., Nowa wizja osobowiści i twórczości Rembrandta: dwie  wystawy roku remrandtowskiego (i jeden obraz polski), “Rocznik Historii  Sztuki”,2008, vol. XXXIII, p. 32.

Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line.
Pierwotną formą czasopisma jest wersja elektroniczna.