Ukoronowanie życzeń i „prawda prawdziwa”. Postać Ćitrangady w dziełach Rabindranatha Tagore’a i Rituparno Ghosha

Blanka Katarzyna Dżugaj

Abstrakt

Celem artykułu jest przyjrzenie się reinterpretacjom klasycznej opowieści o księżniczce Ćitrangadzie w kulturze bengalskiej na przykładzie dzieł Rabindranatha Tagore’a oraz Rituparno Ghosha. Zgodnie z przekazem eposu Mahabharata Ćitrangada była bierną kobietą pozwalającą, by to ojciec decydował o jej cielesności. Nieco inaczej jej historię przedstawia Rabindranath Tagore w dramacie tanecznym z 1892 roku. Jego Ćitrangada staje się kobietą świadomie kształtującą swoją płeć biologiczną i wykraczającą poza sztywne ramy kobiecości sformułowane przez tradycje hinduizmu. Jeszcze dalej w reinterpretacji tej opowieści posunął się reżyser Rituparno Ghosh. Przenosząc historię księżniczki z pałacu do sali operacyjnej, Ghosh wpisał się nie tylko w dyskurs feministyczny, ale też w narrację dotyczącą transpłciowości i miejsca przedstawicieli tzw. trzeciej płci we współczesnym społeczeństwie indyjskim. Reinterpretacje historii Ćitrangady to rezultat zastępowania narracji tworzonej z perspektywy mężczyzn wywodzących się z klas uprzywilejowanych społecznie głosem tzw. Innych: kobiet i osób nieheteronormatywnych.

ABSTRACT

The Crowning Wish and the Truth of Thruth. The Figure of Chitrangada in the Works of Rabindranath Tagore and Rituparno Ghosh

The aim of this article is to look at the reinterpretations of the classic tale of Princess Chitrangada in Bengali culture, based on the works of Rabindranath Tagore and Rituparno Ghosh. According to Mahabharata Chitrangada was a passive woman, who allowed her father to decide about her body. Rabindranath Tagore, in the dance drama from 1892, presents her story in a different manner. His Chitrangada becomes a woman consciously shaping her biological sex and going beyond the rigid framework of femininity formulated by the traditions of Hinduism. Director Rituparno Ghosh went even further in reinterpretation of this story. By moving the story of the princess from the palace to the operating room, Ghosh entered not only into the feminist discourse, but also into the narrative of transgenderism and the place of representatives of the so-called the third sex in modern Indian society. Reinterpretations of the Chitrangada history are the result of replacing the narrative created from the perspective of men from socially privileged classes with the voice of the so-called Others: women and non-heteronormative people.

Słowa kluczowe: Ćitrangada, Mahabharata, Rabindranath Tagore, Rituparno Ghosh, gender studies, kino indyjskie, Chitrangada, Indian cinema
References

Banerji, Debashish. 2015. Rabindranath Tagore in the 21st Century: Theoretical Renewals. Los Angeles: Springer 2015.

Basham, Arthur Llewellyn. 1964. Indie. Od początków dziejów do podboju muzułmańskiego. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Chakravarty, Radha. 2016. Novelist Tagore: Gender and Modernity in Selected Texts. London: Routlegde.

Chakravorty, Spivak Gayatri. 1990. The Post-Colonial Critic. Interviews, Strategies, Dialogues. New York: Routledge.

Chaudhuri, Sutapa. 2010. Signifying the Self: Intersections of Class, Caste and Gender in Rabindranath Tagore’s Dance Drama Chandalika (1938). W Rabindranath Tagore: Rupkatha Journal on Interdisciplinary Studies in Humanities, red. Amrit Sen. Santiniketan.

Datta, Sangeeta i Kaustav Bakshi (red.). 2015. Rituparno Ghosh: Cinema, Gender and Art. London: Routledge.

De Beauvoir, Simone. 2007. Druga płeć, tłum. Gabriela Mycielska, Maria Leśniewska. Warszawa: Wydawnictwo Jacek Santorski & Co.

Grabowska Barbara. 2002. Świat wężowej bogini. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog.

———. 2008. Kobiety niezbędne męż czyźnie. Żona i kochanka w średniowiecznej literaturze Bengalu. W Być kobietą w Oriencie, red. Danuta Chmielowska, Barbara Grabowska i Ewa Machut-Mendecka. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog.

———. 2014. Miłość i małżeństwo w Indiach. Z dziejów literatury indyjskiej. Warszawa: Wydawnictwo Dialog.

Kauṭilīyārthaśāstra. 1923. Tłum. Rudrapatna Shamasastry. Mysore: Mysore Sanskrit Series.

Kane, Vaman. 1946. History of Dharmasastra (Ancient and mediaeval Religious and Civil Law), t. 3. Poona: Bhandarkar Oriental Research Institute.

Malik, Ashish i Vijay Pereira (red.). 2016. Indian Culture and Work Organisations in Transition. London: Routledge.

Manu, Swajambhuwa. 1985. Manusmryti, przełożył z oryginału sanskryckiego, wstępem, przedmową, przypisami i słowniczkiem opatrzył Maria Krzysztof Byrski. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Mitra, Sudeshna. 2015. „The Travels of Chitrangada and Tagore’s Philosophy”. Heritage. An Academic Journal, nr 2, Kolkata.

Mizielińska, Joanna. 2006. Płeć, ciało, seksualność. Od feminizmu do teorii queer. Kraków: Universitas.

Sen Gupta, Kalyan. 2005. The Philosophy of Rabindranath Tagore. Farnham: Ashgate Publishing Limited.

Stasik, Danuta. 2000. Opowieść o prawym królu. Tradycja Ramajany w literaturze hindi, Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Dialog.

Szczurek, Przemysław. 2005. Obraz samopalenia wdów (sati) w literaturze dawnych Indii. W Boginie, prządki, wiedźmy i tancerki. Wizerunki kobiety w kulturze Indii, red. Marzenna Jakubczak. Kraków: Universitas.

Thorner, Alice i Maithreyi Krishnaraj. 2000. Ideals, Images, and Real Lives: Women in Literature and History. New Delhi: Orient Blackswan.

Walter, Elżbieta (red.). 2011. Rabindranath Tagore. Poeta świata. Antologia. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.

Yājñavalkyasmṛti: With the commentary Mitākṣarā of Vijñanesvara. 1936. Tłum. Narayan Ram Acharya. Bombay: Nirnaya Sagar.

Źródła internetowe

https://www.academia.edu/3501746/Interview_of_Rituparno_Ghosh_by_Kaustav_Bakshi-I_know_my_city_can_neither_handle_me_nor_ignore_me. The Mahabharata of Krishna-Dwaipayana Vyasa, tłum. Kisari Mohan Ganguli, I.217.

https://www.sacred-texts.com/hin/m01/m01218.htm. Dostęp: 16.03.2020.

Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line.
Pierwotną formą czasopisma jest wersja elektroniczna.