Skrawek Świętej Rusi w Europie powersalskiej. Ruś Podkarpacka: tradycja i wymiar geopolityczny

Włodzimierz Osadczy

Abstrakt

A Piece of Holy Rus in the Europe after the Treaty of Versailles. Subcarpathian Ruthenia: Tradition and Geopolitical Dimension

Subcarpathian Ruthenia was a relic of the East Slavic world which survived in the hermetic conditions of the influence of the Hungarian political tradition. Connected with other Ruthenian lands by religious tradition, the language of the Church, speech similar to the folk language of other Ruthenian regions on the other side of the Carpathians, under the rule of the Polish Crown, this piece of Rus was not linked by political or cultural tradition with other regions of Ruthenian lands referring to the common Kiev heritage . During political emancipation, conservative influences were clashing here, on the one hand – those combining attachment to the archaic tradition and political orientation towards Hungary, and on the other: progressive popular democratic influences seeking unity with the Ukrainian national movement. As a result of complicated diplomatic efforts, Subcarpathian Ruthenia was included in the Czechoslovak Republic after World War I. The interwar period did not bring any noticeable economic and civilization progress to these lands.

Key words: Subcarpathian Ruthenia, Ruthenians, Czechoslovak Republic, Hungary, the Uniate Church


Streszczenie

Ruś Podkarpacka była reliktem wschodniosłowiańskiego świata, który przetrwał w hermetycznych warunkach oddziaływania politycznej tradycji węgierskiej. Złączony z innymi ziemiami ruskimi tradycją religijną, językiem cerkiewnym, mową zbliżoną do języka ludowego innych regionów ruskich po drugiej stronie Karpat, w składzie Korony Polskiej, ten skrawek Rusi nie był złączony tradycją polityczną czy kulturową z innymi regionami ziem ruskich odwołujących się do wspólnej spuścizny kijowskiej. W czasie emancypacji politycznej ścierały się ze sobą tutaj wpływy konserwatywne, łączące przywiązanie do archaicznej tradycji i politycznej orientacji na Węgry a nikłe postępowe ludowo-demokratyczne dążące jedności z ukraińskich ruchem narodowym. Na skutek skomplikowanych zabiegów dyplomatycznych Ruś Podkarpacka znalazła się po I wojnie światowej w składzie Republiki Czechosłowackiej. Okres międzywojenny nie przyniósł tym ziemiom dostrzegalnego postępu gospodarczego i cywilizacyjnego.


Słowa kluczowe: Ruś Podkarpacka, Rusini, Republika Czechosłowacka, Węgry, Kościół unicki
References

Fischer A., Rusini. Zarys etnografii Rusi, Lwów – Warszawa – Kraków, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1928.

Koprowski M., Inna Ukraina. Zakarpacie – tu się zaczyna i kończy Europa, Replika, Zakrzewo 2014.

MacMillan M., Paryż 1919. Sześć miesięcy, które zmieniły świat: konferencja pokojowa w Paryżu i próba zakończenia wojny, Oświęcim, Napoleon V, 2018.

Magocsi P.R., Chrbtom k horám. Dejiny Karpatskej Rusi a katpatských Rusínov, tłum. E. Eddy, Prešov, Universum, 2016.

Masaryk T.G., Rewolucya światowa. Wojna o wolność narodów, Warszawa – Poznań – Kraków – Lwów – Stanisławów, br.

Michna E., Odrębność językowa małych grup etnicznych i jej rola w procesach walki o uznanie oraz polityce tożsamości. Analiza porównawcza sytuacji Rusinów Karpackich i Ślązaków, „Studia Humanistyczne AG H” 2014, t. 13/3.

Osadczy W., Święta Ruś. Rozwój i oddziaływanie idei prawosławia w Galicji, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007.

Tommasini F., Odrodzenie Polski, tłum. P. Grzegorczyk, nakładem Księgarni F. Hoesicka, Warszawa 1928.

Wasilewski L., Na Rusi Podkarpackiej, „Przegląd Współczesny” 1926, nr 56.

Zawadowski Z., Ruś Podkarpacka i jej stanowisko prawno-polityczne, Warszawa 1931.

Карамзинъ Н., Исторія государства россійскаго, Книга І, Примѣчанія къ І тому, Санктпетербургъ, 1842.

МаґочійП.Р., Народ нізвідки. Ілюстрована історія карпаторусинів, Ужгород, 2006.

Недзѣльскій Е., Очеркъ карпаторусской литературы, Ужгородъ, 1932.

Світлинскій Б., Австро-Угорщина і Талергoф, «Наука. Місячне видання Народної Бібліотеки» 1939, nr 7-10.

Субтельний О., Україна. Історія, Київ, Либідь, 1991.

Fischer A., Rusini. Zarys etnografii Rusi [Ruthenians. An Outline of the Ethnography of Rus], Lwów – Warszawa – Kraków, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1928.

Karamzin N., Istorija gosudarstwa rossijskago [History of the Russian State], Kniga I, Primiczanija k I tomu, Sanktpeterburg 1842.

Koprowski M., Inna Ukraina. Zakarpacie – tu się zaczyna i kończy Europa [Another Ukraine. Transcarpathia – This is Where Europe Begins and Ends], Replika, Za-krzewo 2014.

MacMillan M., Paryż 1919. Sześć miesięcy, które zmieniły świat: konferencja pokojowa w Paryżu i próba zakończenia wojny [Paris 1919. Six Months That Changed the World: the Paris Peace Conference and an Attempt to End the War], Oświęcim, Napoleon V, 2018.

Magocsi P.R., Chrbtom k horám. Dejiny Karpatskej Rusi a katpatských Rusínov [Back to the Mountains. History of Carpathian Ruthenia and Katpatian Ruthenians], tłum. E. Eddy, Prešov, Universum, 2016.

Magoczij P.R., Narod nizwidky. Ilustrowana istorija karpatorusyniw [A Nation out of Nowhere. Illustrated History of the Carpathian Ruthenians], Użgorod 2006.

Masaryk T.G., Rewolucya światowa. Wojna o wolność narodów [World Revolution. War for the Freedom of Nations], Warszawa – Poznań – Kraków – Lwów – Stanisławów, n.d.

Michna E., Odrębność językowa małych grup etnicznych i jej rola w procesach walki o uznanie oraz polityce tożsamości. Analiza porównawcza sytuacji Rusinów Karpackich i Ślązaków [Linguistic Distinctiveness of Small Ethnic Groups and Its Role in the Processes of Struggle for Recognition and in Identity Politics.

Comparative Analysis of the Situation of Carpathian Ruthenians and Silesians], “Studia Humanistyczne AG H” 2014, t. 13/3.

Niedzielskij E., Oczerk karpatorusskoj literatury [Outline of Carpathian Ruthenian Literature], Użgorod 1932.

Osadczy W., Święta Ruś. Rozwój i oddziaływanie idei prawosławia w Galicji [Holy Rus. Development and Influence of the Idea of O rthodoxy in Galicia], Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2007.

Subtelnyj O., Ukrajina. Istorija [Ukraine. History], Kyjiw 1991.

Switłynskij B., Awstro-Ugorszczyna i Talergof [Austria-Hungary and Thalerhof], “Nauka. Misiaczne wydannia Narodnoji Biblioteky” 1939, nr 7-10.

Tommasini F., Odrodzenie Polski [Rebirth of Poland], trans. P. Grzegorczyk, nakładem Księgarni F. Hoesicka, Warszawa 1928.

Wasilewski L., Na Rusi Podkarpackiej [In Subcarpathian Ruthenia], “Przegląd Współczesny” 1926, nr 56.

Zawadowski Z., Ruś Podkarpacka i jej stanowisko prawno-polityczne [Subcarpathian Ruthenia and Its Legal and Political Position], Warszawa 1931.