Stosunki narodowościowe i etniczne na Suwalszczyźnie i Kowieńszczyźnie w dobie kształtowania się koncepcji granic odrodzonego państwa polskiego

Jarosław T. Jagiełło

Abstrakt

National and Ethnic Relationships Within the Suwalki and Kaunas Regions During the Times of Poland’s National Rebirth and Shaping Its New Borders

This article discusses relationships between various ethnic and national groups that were characteristic for the North-Western part of region called Eastern Borderlands at the turn of XIX century. Vast literature on this subject is available, but it should be noted that the subject itself remains under strong political and ideological influence, it is also surrounded by many myths and common beliefs; and last but not least, there are historical sources that still have never been used in the discussion. One of such sources, not yet being used for research on ethnic divisions within the Polish-Lithuanian borderland at the beginning of XX century, are data gathered by Warsaw Statistical Committee in volume II (Ethnic Statistics for the Congress Poland) of the book Territorial Development of Polish Nationality(1917), by Włodzimierz Wakar. This work includes information on headcount of Polish and Lithuanian populations in years 1910 and 1914, divided by all communes and towns in the Suwalki Governorate. These statistical data are of exceptional scientific value, as they were gathered and aggregated at the commune level, showing detailed characteristics of ethnic transformations. By comparing the information regarding populations’ headcount in 1914 and 1910, it is possible to assess which of the two populations grew within this 4-year period. Thorough knowledge of dynamics and direction of ethnic (nationalistic) transformations taking place within the Suwalki Governorate, might bring us some interesting answers. It might help us find out if just before the World War I other regions inhabited by both Polish and Lithuanian populations, such as Vilnius, Grodno and Kaunas provinces, were under the process of polonization or lithuanization.

Keywords: ethnos, Lithuanians, nationality, Poles, Suwalki region.

STRESZCZENIE.

W niniejszym artykule została podjęta problematyka stosunków narodowościowych charakterystycznych dla obszaru północno-zachodniej części tzw. Kresów Polski na przełomie XIX i XX w. Zagadnienie to opisywane jest w wielu publikacjach, jednak, jak okazuje się, jest ono, po pierwsze, bardzo podatne na wpływy polityczne i ideologiczne; po drugie, jest często przesycone mitami i potocznymi wyobrażeniami; i wreszcie po trzecie, istnieją źródła historyczne w dyskusji nad nim dotąd niewykorzystane. Takim zasobem, dotąd nie użytym w badaniach podziałów na polsko-litewskim pograniczu etnicznym na początku XX w., są dane Warszawskiego Komitetu Statystycznego odnotowane w części II (pt. Statystyka narodowościowa Królestwa Polskiego) dzieła Włodzimierza Wakara pt. Rozwój terytorialny narodowości polskiej z 1917 r. Zawierają one informacje o liczbie ludności narodowości polskiej i litewskiej w roku 1910 oraz w 1914 we wszystkich gminach i miastach Guberni Suwalskiej. Są to dane unikatowe z uwagi na to, że zostały zebrane, zagregowane na poziomie gmin, czyli pozwalają uchwycić zjawisko przemian narodowościowych z największą dokładnością i we właściwej skali. Porównując istniejące od ponad 100 lat informacje o tych liczbach z roku 1914 z 1910 r., można ocenić, czy w okresie tych czterech lat doszło do procesu wzrostu liczbowego ludności polskiej czy też litewskiej. Wiedza o dynamice i kierunku przemian etnicznych (narodowościowych) w Guberni Suwalskiej może przybliżyć nas do odpowiedzi na pytanie, czy tuż przed wybuchem I wojny światowej na innych obszarach zamieszkałych przez Polaków i Litwinów, takich jak Wileńszczyzna, Grodzieńszczyzna czy Kowieńszczyzna, mogło dochodzić do polonizacji czy do lituanizacji  ludności zamieszkującej te tereny.


Słowa kluczowe: etnos, Litwini, narodowość, Polacy, Suwalszczyzna
References
Buchowski K., Litwomani i polonizatorzy; mity, wzajemne postrzeganie i stereotypy w stosunkach polsko-litewskich w pierwszej połowie XX w., Białystok, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, 2006, 468 ss.
 
Dmowski R., Niemcy Rosya i kwestya polska, Lwów, nakładem Towarzystwa Wydawniczego: H. Altenberg, 1908, 271 ss.
 
Eberhardt P., Polska ludność kresowa, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN , 1998, 241 ss.
 
Eberhardt P., Przemiany narodowościowe na Litwie, Warszawa, „Przegląd Wschodni”, 1997, 307 ss.
 
Институт демографии Национального исследовательского университета „Высшая школа экономики”, Пеìрвая всеоìбщая пеìрепись населеìния Россиìйской импеìрии 1897 гоìда, http://www.demoscope.ru/weekly/ssp/rus_lan_97_uezd.php?reg=568 [dostęp: 27.02.2020].
 
Maliszewski E., Polacy i polskość na Litwie i Rusi, wyd. 2. przejrz. i uzup., Warszawa, Tłocznia Wł. Łazarskiego, 1916, 37 ss.
 
Świechowski M., Mapa narodowościowa i polityczna obszarów b. W. Ks. Litewskiego łącznie z tablicą statystyczną, Warszawa, Wydawnictwo Tymczasowego Komitetu Politycznego Ziemi Kowieńskiej, 1921, 1 s.
 
Świechowski M., Żywioł polski na ziemiach litewskich ze szczególnem uwzględnieniem obszarów okupowanych przez mocarstwa centralne; stosunki ludnościowe i własność ziemska: szkic statystyczny z mapką i tablicami w tekście, Zakopane, Księgarnia Podhalańska, 1917, 48 ss.
 
Wakar W., Rozwój terytorialny narodowości polskiej. Statystyka narodowościowa Królestwa polskiego, cz. II , Warszawa, Drukarnia Synów St. Niemiry, 1917, 288 ss.
 
Wakar W., Rozwój terytorialny narodowości polskiej. Statystyka narodowościowa kresów wschodnich, cz. III , Kielce, St. Święcki, 1917, 154 ss.
 
Wielomski A., Ziętek-Wielomska M., Nowoczesność, nacjonalizm, naród europejski. Dylematy samoidentyfikacji Europejczyków, Warszawa, Towarzystwo Naukowe Myśli Politycznej i Prawnej, 2017, 330 ss.
 
Перепись населения Российской империи (1897), [w:] Википедия, https://ru.wikipedia.org/wiki/Перепись_населения_Российской_империи_(1897) [dostęp: 24.02.2010].
 
Włodzimierz Wakar, [w:] Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/W%C5%82odzimierz_Wakar [dostęp: 25.02.2010].