Infiltracja ideologii gnostyckich i ezoterycznych w twórczości Włodzimierza Sołowjowa i Heleny Bławatskiej

Aleksander Posacki

Abstrakt

Artykuł ma na celu ukazanie wpływu idei gnostyckich oraz koncepcji ezoterycznych i okultystycznych na twórczość filozofa rosyjskiego Włodzimierza Sołowjowa, a następnie – na tej bazie – porównanie podobnych teorii i praktyk duchowych Sołowjowa z twórczością ezoteryczną i praktykami duchowymi Heleny Bławatskiej, założycielki Towarzystwa Teozoficznego. Okazuje się bowiem, że pomimo istotnych różnic w obszarze filozofii, rzetelności metodologicznej, stosunku do chrześcijaństwa, można stwierdzić wiele podobieństw w sferze konceptualnej i praktycznej, nawet jeśli wydają się one powierzchowne i nieistotne. Wydaje się, że twórczość Bławatskiej i Sołowjowa mogą tworzyć jakby podobny kod kulturowy (oparty choćby na podobnym stosunku do idei gnostyckich i kabalistycznych). Sprawa wymaga jednak bardziej szczegółowych badań, zaś autor artykułu nie pretenduje do rozstrzygnięcia postawionej w artykule kwestii, a jedynie sygnalizuje dość dokładnie problem, o którym – jak się wydaje – w polskiej literaturze naukowej do tej pory niewiele powiedziano.

 

The Infiltration of Gnostic and Esoteric Ideologies in the Works of Vladimir Solovyov and Helena Blavatsky

The article aims at emphasising the influence of Gnostic ideas as well as esoteric and occult concepts on the work of Russian philosopher Vladimir Solovyov. Furthermore, on the basis of this analysis the author tries to compare similar theories and spiritual practices of Solovyov with the esoteric work and spiritual practices of Helena Blavatsky, the founder of The Theosophical Society. It appears that despite significant differences in the field of philosophy, methodological reliability, and attitude to Christianity, many similarities can be found in the conceptual and practical sphere, even if they seem superficial and irrelevant. Consequently, the works of Blavatsky and Solovyov can presumably create a common cultural code (based, for example, on a comparable attitude to Gnostic and Kabbalistic ideas). The issue, however, requires some more detailed research, and the author of the article does not imply he concluded it. The article highlights the fact that the studies on this topic have been so far hardly comprehensive.
 
Keywords: gnosis, esotericism, occultism, spiritism, mediumism, mysticism, luciferism, Satan, Vladimir Solovyov, Helena Blavatsky
Słowa kluczowe: gnoza, ezoteryzm, okultyzm, spirytyzm, mediumizm, mistycyzm, lucyferyzm, Szatan, Włodzimierz Sołowjow, Helena Bławatska
References

Bierdiajew M., Filozofia wolności, tłum. E. Matuszczyk, Białystok, Orthdruk, 1995.

Dobieszewski J., Włodzimierz Sołowjow. Studium osobowości filozoficznej, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2002, 482 ss.

Florenski, P. Filar i podpora prawdy. Próba teocydei prawosławnej w dwunastu listach, tłum. J. Chmielewski, Warszawa, Wydawnictwo KR , 2009, 672 ss.

Grom B., Ezoteryzm – nowa nadzieja?, tłum. U. Poprawska, Kraków, Wydawnictwo WAM , 2006, 203 ss.

Klimowicz T., Poszukujący, nawiedzeni, opętani. Z dziejów spirytyzmu i okultyzmu w literaturze rosyjskiej, Wrocław, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 1992, 114 ss.

Krasicki J., Bóg, człowiek i zło. Studium filozofii Włodzimierza Sołowjowa, Wrocław, Fundacja na Rzecz Nauki Polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2003, 428 ss.

Mazurek S., Dziedzictwo gnozy w rosyjskiej filozofii religijnej, [w:] http://www.ahf.ifispan.pl/pl/58-mazurek-gnoza [dostęp: 20.05.2021].

Papieska Rada Kultury, Papieska Rada do Spraw Dialogu Międzyreligijnego, Jezus Chrystus dawcą wody żywej. Chrześcijańska refleksja na temat New Age, Kraków Wydawnictwo „M”, 2003, 127 ss.

Przebinda G., Włodzimierz Sołowjow wobec historii, Kraków, Arka, 1992, 245 ss.

Posacki A., Ezoteryzm i okultyzm – formy dawne i nowe. Aspekty filozoficzno-teologiczne i praktyczno-duszpasterskie, Radom, Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne, 2009, 520 ss.

Posacki A., Neospirytyzm i pseudopsychologie, Kraków, Wydawnictwo „M”, 2012, 482 ss.

Sołowjow S. M., Życie i ewolucja twórcza Włodzimierza Sołowjowa, tłum. E. Siemaszkiewicz, Poznań, W drodze, 1986, 395 ss.

Wójtowicz N., Masoneria, Warszawa, Verbinum, 2006, 468 ss.

Безант А., Эзотерическое христианство, Москва, АРТ, 1991, 193 ss.

Блаватская Е.П., Теософский Словарь, tłum. А.П. Хейдока, Москва, Эксмо-пресс, 2003, 634 ss.

Бонецкая Н.К., Русская софиология и антропософия, [w:] http://bdn-steiner.ru/modules.php?name=Books&go=page&pid=302 [dostęp: 15.05.2021].

Бурмистров К.Ю., Владимир Соловьев и европейский эзотеризм: проблема источников, „Соловьевские исследования” 2016, nr 2(50), ss. 47-65.

Гайденко П.П., Владимир Соловьев и философия Серебряного века, Москва, Прогресс-Традиция, 2001, 472 ss.

Клизовский А., Основы миропонимания Новой Эпохи, Минск, Звезды Гор, 2008, 800 ss.

Кравченко В., Владимир Соловьев и София, Москва, АГРАФ, 2006, 381 ss.

Куляница Д.С., Теософия Е.П. Блаватской и русская литература и искусство (конец XIX – середина ХХ века), [w:] Современное миропонимание: духовные аспекты развития культуры. Материалы ежегодной научно-практиче-ской конференции „Е.П. Блаватская и современность”, red. Ю.А. Шабанова, А.С. Пригунов, И.В. Павленко, Днепропетровск, Национальный горный университет, 2013, ss. 15-33.

Кураев А., Сатанизм для интеллигенции (О Рерихах и Православии в двух томах). T 2, Христианство без оккультизма, Москва, Издательство Московского Подворья Свято-Троицкой Сергиевой Лавры, 2006, 429 ss.

Никольский E., Взгляды Всеволода и Владимира Соловьевых на парафилософское и литературное наследие Елены Блаватской, „Социально-политические науки” 2011, nr 1, ss. 99-101.

Попова Л., „Демоническое” в художественной культуре Серебряного века: культурфилософские аспекты. Автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата культурологии, Москва, Государственный институт искусствознания Министерства культуры Российской Федерации, 2014, 26 ss.

Фесенкова Л.И., Сциентизация эзотерики и псевдонаука, „Социологические исследования” 2004, nr 2, ss. 92-98.

Философский Словарь Владимира Соловьева, zebr. Г.В. Беляев, Ростов-на-Дону, Феникс, 2000, 464 ss.

Флоровский Г. В., Пути русского богословия, (reprint wydania Париж 1937), Вильнюс, Литовская православная епархия, 1991, 599 ss.