Idea jedności słowiańskiej w działalności dyplomatycznej w Europie Środkowo-Wschodniej nuncjusza papieskiego Aleksandra Komulovića w latach 1594-1597

Janusz Smołucha

Abstrakt

Gdy w 1593 roku wybuchła kolejna wojna austriacko-turecka, papież Klemens VIII rozpoczął budowanie Ligi Świętej, złożonej głównie z państw Europy Środkowej i Wschodniej, która miała się przeciwstawić kolejnej agresji ze strony muzułmanów. Ze swoich planów kuria rzymska nie wyłączała Moskwy. Ideę bliskiej z nią współpracy pozostałych państw słowiańskich głosił w tamtym czasie pochodzący z Dalmacji duchowny i dyplomata papieski, Aleksander Komulović. Autor postarał się zrekonstruować misję dyplomatyczną Komulovicia do Europy Środkowo-Wschodniej w latach 1594-1597 wraz z oceną szans jej powodzenia w ówczesnych warunkach religijnych i geopolitycznych.


The Idea of Slavic Unity in the Diplomacy of Alexander Komulović, the Papal Nuncio to Central and Eastern Europe in 1594-1597

The outbreak of another Austro-Turkish war in 1593, urged Pope Clement VIII to establish the Holy League which mainly consisted of the Central and Eastern European states, and the aim of which was to oppose another Muslim aggression against Christians. The Roman Curia decided to include Muscovy in the plan as well. The idea of close cooperation with all Slavic states was put forward at that time by Aleksander Komulović – a priest and papal diplomat from Dalmatia. The author’s aim was to reconstruct the Komulović’s diplomatic mission to Central and Eastern Europe in 1594-1597, and provide an assessment of the chances of its success in the light of religious and geopolitical underpinnings of the period.
 
Key words: papacy, Polish-Lithuanian Commonwealth, Muscovy, the Slavs, papal diplomacy, Turkey, the Holy League
Słowa kluczowe: papiestwo, Rzeczpospolita Obojga Narodów, Moskwa, Słowianie, dyplomacja papieska, Turcja, Liga Święta
References

Źródła

Archivio Apostolico Vaticano, Segr. Stato, Nunziature Diverse 273.

Biblioteca Apostolica Vaticana, Urb. lat. 866.

Biblioteca Apostolica Vaticana, Urb. lat. 1057.

Biblioteca Apostolica Vaticana, Urb. lat. 1064.

Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. Lat. 5440.

Biblioteca Apostolica Vaticana, Vat. lat. 13460.

Acta Bosnae potissimum ecclesiastica cum insertis editorum documentorum regestis ab anno 925 usque ad annum 1752, red. E. Fermendžin, Zagreb, Taberna libraria,1892, 620 ss.

Documenta Pontificum Romanorum historiam Ucrainae illustrantia (1075-1953), t. 1, red. A.G. Welykyj, Romae, PP . Basiliani, 1953, 686 ss.

Fermendžin E., Prilozi k poznavanju diplomatskoga poslanstva Aleksandra Komulovića medju Slovene od godine 1593 do 1597, „Starine” 1918, t. 36, ss. 7-30.

Die Hauptinstruktionen Clemens’ VIII. für die Nuntien und Legaten an den europäischen Fürstenhöfen (1592-1605), wyd. K. Jaitner, t. 1, Tübingen, M. Niemeyer, 1984, 1329 ss.

Die Hauptinstruktionen Clemens‘ VIII. für die Nuntien und Legaten an den europäischen Fürstenhöfen (1592-1605), wyd. K. Jaitner, t. 2, Tübingen, M. Niemeyer, 1984, 1040 ss.

Historica Russiae Monumenta ex antiquis exterarum gentium archivis et bibliothecis deprompta, t. 2, red. A.J. Turgenev, Petropoli, Typis Eduardi Pratzi, 1842, 449 ss.

Mosconi N., La nunziatura di Praga di Cesare Speciano (1592-1598): nelle carte inedite vaticane e ambrosiane, t. 3, Brescia, Morcelliana, 1966, 282 ss.

Pierling P., Novi izvori o L. Komuloviću, „Starine” 1884, t. 16, ss. 209-251.

Pierling P., F. Rački, L. Komolovica izvještaj i listovi o poslanstvo njegovu u Torsku, Erdelj, Moldavsku i Poljsku, „Starine” 1882, t. 14, ss. 83-124.

Rajnolda Hejdensztejna, sekretarza królewskiego, Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594, tłum. M. Gliszczyński, t. 2, Petersburg, B.M. Wolff, 1857, 484 ss.

Vetera monumenta Poloniae et Lithuaniae gentiumque finitimarum historiam illustrantia, t. 3, red. A. Theiner, Romae, Typis Vaticanis, 1863, 771 ss.

Vetera monumenta Slavorum Meridionalium historiam illustrantia, t. 2, red. A. Theiner, Zagrabiae, Academia Scientiarum et Artium Slavorum Meridionalium, 1875, 346 ss.

Opracowania

Bartl P., „Marciare verso Costantinopoli” – Zur Türkenpolitik Klemens’ VIII, „Saeculum” 1969, t. 20, ss. 44-56.

Barwicka A., Rzeczpospolita w planach dyplomacji papieskiej i habsburskiej w okresie wojny austriacko-tureckiej 1593-1606, [w:] Polska wobec wielkich konfliktów w Europie nowożytnej, red. R. Skowron, Kraków, Societas Vistulana, 2009, ss. 297-307.

Coltrinari F., Loreto as an Illyrian Shrine. The Artistic Heritage of the Illyrian Confraternities and College in Loreto and Recanati, „Confraternitas” 2016, t. 27, nr 1-2, ss. 46-61.

Fine J.V.A., When Ethnicity Did Not Matter in the Balkans, Ann Arbor, University of Michigan Press, 2006, 652 ss.

Gregorowicz D., Tiara w grze o koronę. Stolica Apostolska wobec wolnych elekcji w Rzeczypospolitej Obojga narodów w drugiej połowie XVI wieku, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, 2019, 496 ss.

Gudelj J., The Hospital and Church of the Schiavoni/Illyrian Confraternity in Early Modern Rome, „Confraternitas” 2016, t. 27, nr 1-2, ss. 5-29.

Gudelj J., San Girolamo dei Croati a Roma. Gli Schiavoni e il cantiere sistino, [w:] Identità e rappresentazione. Le chiese nazionali a Roma, 1450-1650, red. A. Koller, S. Kubersky-Piredda, Roma, Campisano Editore, 2015, ss. 297-325.

Halecki O., Od unii florenckiej do unii brzeskiej, t. 2, tłum. A. Niklewicz, Lublin, Instytut Europy Środkowo-Wschodniej, 1997, 344 ss.

Halecki O., The Renaissance Origin of Panslavism, „The Polish Review” 1958, t. 3, nr 1/2, ss. 7-19.

Jačov M., I Balcani tra impero ottomano e potenze europee (sec. XVI e XVII). Il ruolo della diplomazia pontificia, Cosenza, Periferia, 1997, 280 ss.

Kadić A., Krizanic‘s Formative Years, [w:] From Croatian Renaissance to Yugoslav Socialism, red. C.H. Van Schooneveld, Hague, De Gruyter Mouton, 1969, ss. 41-73.

Kocowski B., Wyprawa Tatarów na Węgry przez Polskę w 1594 r., Lublin, Towarzystwo Naukowe KUL , 1948, 70 ss.

Krasiński J., Unia brzeska: kontekst i treść aktu uniijnego, unici, „Studia Theologica Varsaviensia” 1997, t. 35, nr 1, ss. 143-170.

Litwin H., Chwała Północy. Rzeczpospolita w polityce Stolicy Apostolskiej w pierwszej połowie XVII wieku (1598-1648), Lublin, Wydawnictwo KUL , 2013, 332 ss.

Kruppa T., Pápai csapatok Magyarországon (1595-1597, 1601), Budapest – Roma, The Publishing House “Gondolat”, 2020, 290. ss

Marshall P., The Mercurial Emperor. The Magic Circle of Rudolf II in Renaissance Prague, London, Pimlico, 2007, 276 ss.

Milewski D., Między patronatem a współpracą – relacje Jana Zamoyskiego i hospodara mołdawskiego Jeremiego Mohyły (1595-1605), „Wieki Stare i Nowe” 2012, tom specjalny, ss. 11-31.

Niederkorn J.P., Die europäischen Mächte und der „Lange Türkenkrieg“ Kaiser Rudolfs II. (1593-1606), Wien, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1993, 559 ss.

Panov V., Tři moskevské mise Mikuláše Varkoče 1589-1594 ve světle diplomatického rituálu Ruska, „Opera historica. časopis pro dějiny raného novověku” 2019, t. 20, nr 1, ss. 7-19.

Pastor L., Storia dei papi, t. 10, Roma, Desclée & C.Editori Pontifici, 1928, 687 ss.

Pastor L., Storia dei papi, t. 11, Roma, Desclée & C.Editori Pontifici, 1929, 842 ss.

Pausz C., Das Krim-Khanat und der Aufstieg des Zaporoger Kosakentums. Erich Lassotas Mission im diplomatischen Kontext, „Österreichische Zeitschrift für Geschichtswissenschaften” 2017, t. 28, nr 1, ss. 14-40.

Pierling P., Papes et Tsars (1547-1597). D’Après des Documents Nouveaux, Paris, Retaux-Bray, 1890, 514 ss.

Pierling P., La Russie et le Saint-Siège. Études diplomatiques, t. 2, Paris, Plon-Nouritt et C-ie, Imprimeurs-Editeurs, 1897, 416 ss.

Pignatti F., Komulović Alexandar, [w:] Dizionario Biografico degli Italiani, t. 62, Rome, Istituto dell’Enciclopedia Italiana, 2004, ss. 757-759.

Polčin S., Une tentative d’Union au XVIe siècle. La Mission réligieuse du Père Antoine Possevin SJ en Moscovie (1581-82), Roma, Pont. Institutum Orientalium Studiorum, 1957, 141 ss.

Press V., The Habsburg Court as Center of the Imperial Government, „The Journal of Modern History” 1986, t. 58, ss. 23-45.

Santich J.J., Missio Moscovitica. The Role of the Jesuits in the Westernization of Russia, 1582-1869, New York, Peter Lang, 1995, 255 ss.

Sas J., Układy o Ligę przeciw Turkom za Zygmunta III, „Przegląd Powszechny” 1899, t. 63, ss. 54-71.

Setton K.M., Venice, Austria, and the Turks in the Seventeenth Century, Philadelphia, American Philosophical Society, 1991, 502 ss.

Smołucha J., Legacja kardynała Enrica Caetaniego do Rzeczypospolitej w latach 1596-1597 w świetle instrukcji generalnych z czasów pontyfikatu papieża

Klemensa VIII, [w:] Sztuka roztropności. Dyplomacja Stolicy Apostolskiej wobec Rzeczypospolitej, Europy i świata w epoce nowożytnej i XX wieku. Zbiór studiów, red. K. Ożóg, R. Skowron, Kraków, Polska Akademia Umiejętności, 2020, ss. 91-105

Smołucha J., Uwagi na temat kwestii tureckiej w działalności dyplomatycznej i naukowej ojca Antonia Possevino, [w:] Antonio Possevino SJ (1533-1611). Życie i dzieło na tle epoki, red. D. Quirini-Popławska, Kraków, WAM , 2012, ss. 545-562.

Szilas L., Alfonso Carrillo jezsuita Erdélyben (1591-1599), Budapest, METEM , 2001, 159 ss.

Trstenjak A., Alessandro Komulovic S.I., 1548-1608. Profilo, „Archivum Historicum Societatis Iesu” 1989, t. 58, ss. 43-86.

Trstenjak T., Aleksandar Komulović kao mogući uzor Jurju Križaniću u politici i crkvenom jedinstvu, „Zbornik Odsjeka za povijesne znanosti Zavoda za povijesne i društvene znanosti Hrvatske akademije znanosti i umjetnosti” 1986, t. 14, ss. 285-302.

Velez K., The Miraculous Flying House of Loreto. Spreading Catholicism in the Early Modern World, Princeton, Princeton University Press, 2019, 312 ss.

Zlatar Z., Our Kingdom Come. The Counter-Reformation, the Republic of Dubrovnik, and the Liberation of the Balkan Slavs, New York, Columbia University Press, 1992, 464 ss.

Żelewski R., Jazłowiecki Mikołaj h. Abdank, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 11, Wrocław, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, 1964-1965, ss. 124-126.