Idea unii kościelnej czy jedności Kościoła? O polisemantyczności dyskursu w polsko-ruskiej polemice religijnej w dawnej Rzeczypospolitej (2 poł. XVI-XVII w.)

Jan Stradomski

Abstrakt

Kontrowersje dotyczące proklamacji i skutków unii brzeskiej (1596) znalazły odbicie w bogatej literaturze historycznej, polemicznej i religijnej, jaka powstała na terenie Rzeczypospolitej Obojga Narodów na przestrzeni kilkunastu dziesięcioleci (2. poł. XVI-XVII w.). Gorący spór toczył się pomiędzy przedstawicielami Kościoła rzymskokatolickiego, greckokatolickiego oraz prawosławnego. W artykule zwrócono uwagę na posługiwanie się przez każdą ze stron tego religijno-politycznego konfliktu podobnymi argumentami, którym jednakże podstawiano różne znaczenia w zależności od odmiennych perspektyw eklezjologicznych i historyczno-kulturowych autorów wypowiedzi. W ten sposób polemika religijna stała się w praktyce dyskusją skierowaną w stronę utrwalania stanowiska przedstawicieli własnego obozu, a nie pozyskiwania zwolenników ze strony przeciwnej.

 

The Concept of Church Union or Church Unity? On the Polysemantic Nature of Discourse in the Polish-Ruthenian Religious Polemics in the Polish- Lithuanian Commonwealth (2nd half of the 16th-17th Century)

Controversies regarding the proclamation and the consequences of the Union of Brest (1596) were reflected in extensive historical, polemical and religious literature that was created in the Commonwealth of Both Nations over several decades (2nd half of the 16th-17th century). There was a heated dispute between the representatives of the Roman Catholic, Greek Catholic and Orthodox Churches. The article highlights the use of similar arguments by each of the parties to this religious-political conflict which, however, were given different meanings depending on various ecclesiological, historical and cultural perspectives of the authors of a statement. Thus, in practice, religious polemics became a discussion aimed at strengthening the position of representatives of one’s own party, instead gaining supporters among opponents.
 
Keywords: religious literature, religious polemics, ecclesiology, Church schism, The Union of Brest
Słowa kluczowe: literatura religijna, polemika religijna, eklezjologia, schizma kościelna, unia brzeska
References

Źródła

Birkowski Fabian, Exorbitancye ruskie z Grekow odszczepieńcow, heretyckie z konfederatow.Kazania dwoie..., Kraków 1633.

Hozjusz Stanisław, Księgi o jasnym a szczyrym Słowie Bożym, Kraków 1558 (2 wyd.,Kraków 1999).

[Kopysteński Zachariasz], Палiнодiя или Книга oбороны Кафолической Святой Апостолской Всходней Церкви и Святыхъ Патрiарховъ, и о Грекохъ, и о Россохъ христiанехъ… (Kijów 1621-1622); pierwodruk w: Русская Историческая

Библiотека t. 4: Памятники Полемической Литературы I, red. П. Гилтебрандт, С. Петербургъ 1878, col. 313-1200.

Pimin Euzebi [P. Mohyła], ΛΙΘΟΣ abo kamień z procy prawdy Cerkwie świętej prawosławnejruskiej. Na skruszenie fałecznociemnej Perspektiwy albo raczej paszkwilu od Kassiana Sakowicza…, Kijów 1644.

Rutka Teofil, Herby abo Znaki Kościoła prawdziwego Katolikom dla pociechy duchowej...,Lublin 1696.

Sakowicz Kassian, ΕΠΑΝΟΡΘΩΣΙΣ abo Perspectiwa i objaśnienie błędów, herezyjej, i zabobonów, w grekoruskiej Cerkwi disunitskiej tak w artykułach wiary,jako w administrowaniu sakramentów, i w inszych obrządkach i ceremoniach znajdujących się…, Kraków 1642.

Skarga Piotr, Na treny i lament Theophila Orthologa, do Rusi greckiego nabożeństwa, przestroga…, Kraków 1610.

Skarga Piotr, O jedności Kościoła Bożego pod jednym pasterzem, i o greckiem od tej jedności odstąpieniu. Z Przestrogą i upominanim do narodów ruskich przy Grekach stojących…, Wilno 1577 (2 wyd. O rządzie i jedności Kościoła Bożego..., Kraków 1590, 3 wyd. w ramach Kazań przygodnych, Kraków 1610).

Smotrycki Melecjusz, Verificatia Niewinności: y omylnych po wszytkiey Litwie y Bialey Rusi rozsianych… Nowin… Vprzątnienie…, Wilno 1620 (dwa wyd.); reprint [w:] Collected Works of Meletij Smotryc’kyj, with an Introduction by David A. Frick, Cambridge 1987 (Harvard Library of Early Ukrainian Literature. Texts, vol. 1).

Woyna-Orański Pachomiusz, Zwierciadło albo zasłona… naprzeciw uszczypliwej Perspektywie ks. Kassiana Sakowicza…, Wilno 1645.

Opracowania

Andrusiak M., Sprawa Patriarchatu Kijowskiego za Władysława IV, [w:] Prace historyczne w 30-lecie działalności profesorskiej S. Zakrzewskiego, Lwów, Nakładem Komitetu byłych uczni z zasiłkiem Ministerstwa W.R.i.O.P, 1934, ss. 271-285

Bobryk W., Duchowieństwo unickiej diecezji chełmskiej w XVIII wieku, Lublin, Towarzystwo Instytutu Europy Środkowo-Wschodniej, 2005, 217 ss.

Ciołka D., Latynizacja Kościoła unickiego w Rzeczypospolitej po synodzie zamojskim, Białystok, Libra Wydawnictwo i Drukarnia, 2014, 320 ss.

Czupryk R., Unia brzeska: dzieło kościelnej jedności: retrospekcja historyczna, Sandomierz, Rzeszów: Rafał Czupryk, 2015, 153 ss.

Dziedzictwo Synodu Zamojskiego 1720-2020. Wyzwania i perspektywy, red. P. Nowakowski, Kraków, Wydawnictwo Avalon, 2021, 352 ss.

Dziedzictwo unii brzeskiej, red. R. Dobrowolski, M. Zemło, Lublin, Supraśl, Wydawnictwo KUL, Collegium Suprasliense, 2012, ss. 424.

Gudziak B. A., Kryzys i reforma. Metropolia kijowska, patriarchat Konstantynopola i geneza unii brzeskiej, przeł. H. Leskiw, A. Chrin, Lublin, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2008 (ang. wydanie: Cambridge (Mass.) 1998), 512 ss.

Hodana T., Między królem a carem. Moskwa w oczach prawosławnych Rusinów – obywateli Rzeczypospolitej, Kraków, Wydawnictwo „Scriptum”, 2008, 262 ss.

Hryniewicz W., Przeszłość zostawić Bogu. Unia i uniatyzm w perspektywie ekumenicznej, Opole, Wydawnictwo Świętego Krzyża, 1995, 174 ss.

Łużny R., Adama Hipacego Pocieja „Parenetica”. Z nowych odczytań najdawniejszej ruskiej literatury religijno-polemicznej, [w:] Unia brzeska: geneza, dzieje i konsekwencje w kulturze narodów słowiańskich, pod red. R. Łużnego, F. Ziejki i A. Kępińskiego, Kraków, Wydawnictwo Universitas, 1994, ss. 346-348.

Łużny R., Księdza Piotra Skargi SJ widzenie Wschodu chrześcijańskiego, [w:] Polska- Ukraina: 1000 lat sąsiedztwa, t. 2. Studia z dziejów chrześcijaństwa na pograniczu kulturowym i etnicznym, red. S. Stępień, Przemyśl, Południowo-Wschodni Instytut Naukowy Przemyśl, 1994, ss. 69-75.

Łużny R., Metropolita Piotr Mohyła – człowiek na pograniczu kulturowym greckosłowiańskim i łacińsko-polskim, [w:] Acta Polono-Ruthenica I, red. A. Bartoszewicz, Olsztyn, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, 1996, s. 333- 348.

Mironowicz A., Piotr Mohyła a idea unii kościelnej, „Studia Podlaskie” XI, Białystok 2001, ss. 25-34.

Mironowicz A., Podlaskie ośrodki i organizacje prawosławne w XVI i XVII wieku, Białystok, Dział Wydawnictw Filii UW, 1991, 301 ss.

Mironowicz A., Prawosławie i unia za panowania Jana Kazimierza, Białystok, Orthdruk, 1997, 322 ss.

Moskałyk J., Problem zjednoczenia w Kościele kijowskim w I połowie XVII wieku, Poznań, Uniwersytet Adama Mickiewicza. Wydział Teologiczny. Redakcja Wydawnictw, 2006, 225 ss.

Naumow A., Święci lokalni w myśli kijowskiej pierwszej połowy XVII wieku, [w:] Ars graeca – Ars latina. Studia dedykowane Prof. A. Różyckiej-Bryzek, Kraków, Wydawnictwo UJ, 2001, ss. 199-206.

Naumow A., Domus divisa. Studia nad literaturą ruską w I Rzeczypospolitej, Kraków, „Collegium Columbinum”, 2002, 399 ss.

Naumow A., Język – deklaracja przynależności czy narzędzie? Z dylematów I Rzeczypospolitej, [w:] VIII Kolokwium Slawistyczne Polsko-Bułgarskie, red. M. Walczak-Mikołajczakowa, Gniezno, Gnieźnieńska Firma Wydawnicza „TUM”, 2001, ss. 21-34.

Naumow A., Prawosławni święci I Rzeczypospolitej, [w:] Święci w kulturze i duchowości dawnej i współczesnej Europy, red. W. Stępniak-Minczewa, Z. J. Kijas, Kraków, Wydawnictwo Naukowe PAT , 1999, ss. 21-30.

Naumow A., Święty Mikołaj w Bari jako argument w polemice wyznaniowej, [w:] Instaurare omnia in Christo. O zbawieniu, teologii, dialogu i nadziei. Profesorowi Wacławowi Hryniewiczowi OMI w 70. rocznicę urodzin, red. P. Kantyka, Lublin, Wydawnictwo KUL, 2006, ss. 577-589.

Naumow A., Święci Cyryl i Metody w polemice wyznaniowej, [w:] Środkowoeuropejskie dziedzictwo cyrylo-metodiańskie. Międzynarodowa konferencja naukowa, red. A. Barciak, Katowice, Societas Scientiis Silesiae Superioris – Instytut Górnośląski, 1999, ss. 173-184.

Nowakowski P., Problematyka liturgiczna w międzywyznaniowej polemice po unii brzeskiej (1596–1720), Kraków, Wydawnictwo Naukowe PAT , 2004, ss. 304.

Stradomski J., Spór o historię i wartości w świetle katolicko-unicko-prawosławnej polemiki religijnej w Pierwszej Rzeczypospolitej (koniec XVI – początek XVIII wieku), [w:] Między Wschodem a Zachodem. Prawosławie i unia, red. M. Kuczyńska, Warszawa, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2017, ss. 238-276.

Stradomski J., Spory o „wiarę grecką” w dawnej Rzeczypospolitej, Kraków, Wydawnictwo „Scriptum”, 2003, 341 ss.

Tretiak J., Piotr Skarga w dziejach i literaturze unii brzeskiej, Kraków, Akademia Umiejętności, 1912, 352 ss.

Unia brzeska: geneza, dzieje i konsekwencje w kulturze narodów słowiańskich, pod red. R. Łużnego, F. Ziejki i A. Kępińskiego, Kraków, Wydawnictwo Universitas, 1994, 555 ss.

Unia brzeska i jej konsekwencje. W 420 rocznicę synodu unijnego, red. A. Krochmal, A. Nowak, Przemyśl, Archiwum Państwowe 2017, 353 ss.

Unia brzeska: wybór źródeł, wyboru tekstów dokonał M. Melnyk, tłum. i oprac. M. Melnyk, W. Pilipowicz, Olsztyn, Katedra Aksjologicznych Podstaw Edukacji. Wydział Nauk Społecznych. Uniwersytet Warmińsko-Mazurski, 2016, 140 ss.

Дмитриев М.В., Между Римом и Царьградом. Генезис Брестской церковной унии 1595-1596 гг., Москва, Издательство Московского Государственного Университета, 2003, 320 ss.

Зема В., Мiж апокрифом та iсторiєю (Флорентiйська унiя в православнiй по- лемiцi), [w:] А се єго сребро. Збiрник праць на пошану члена-кореспонден-та НАН України Миколи Федоровича Котляра з нагоди 70-рiччя, Київ, Інститут історії України НАН України, 2002, ss. 207-224.

Зема В., Флорентiйська унiя тa aвтокeфалiя Церкви, „Український iсторичний журнал” 2003, nr 1, ss. 53-67.

Николов А., Между Рим и Константинопол. Из антикатолическата литера-тура в България и славянския православен свят (XI-XVII в.), София, Фондация “Българско историческо наследство”, 2016, 353 ss.

Страдомски Я., Спор „Руси с Русью” о церковной схизме в религиозной полеми- ке Речи Посполитой XVI-XVII вв., [w:] Религия и Русь, XV-XVIII вв., red. А.В. Доронин, Москва, РОССПЭН, 2020, ss. 341-351.

Тимошенко Л., Берестейська унiя 1596 р., Дрогобич, Дрогобицький державний педагогічний університет ім. І. Франка, 2004, 197 ss.

Федорів Ю., Замойський синод 1720 р., Рим, (Видання „Богословії”), 1972; to samo: „Богословія” 35 (1971), ss. 5-71.