Językowa tożsamość świadka. Analiza mowy mieszkańców Chełmna nad Nerem w scenie przed kościołem

Joanna Sobesto,

Magdalena Heydel


Bystanders Speaking. The Language Identity of the People of Chełmno in Claude Lanzmann’s Shoah

The main problem discussed in the paper is the authenticity of speech of the inhabitants of Chełmno in the sequence filmed outside the parish church in Claude Lanzmann’s Shoah. The authors analyze a number of characteristic features of the bystanders’language vis a vis the French translation provided on-stage by the interpreter Barbara Janicka, and the English subtitles. It is argued that the language of the bystanders carries important information on the speakers’individual and collective identity, and gives clues on the construction of memory, not just on the level of meanings, but also in its materiality. The analysis focuses on four planes which were identified as important for the construction of the implicit messages: semantic ambiguity of the utterances; narrative techniques used by the speakers; verb forms, especially the impersonal use of verbs; and syntax. The specific linguistic traits of the language used testify to the fact that the speakers lack adequate tools to verbalize their traumatic memories and to reflect on the reality that they were part of. The analysis of the linguistic landscape of the scene also leads to conclusions about the instrumentalization of speakers on the part of the film director. The French and English translation in and of the sequence –a summary rather than a rendition –clearly, albeit perhaps not intentionally, contributes to this effect. Through linguistic analysis and wide contextual interpretation, unpacking the way the bystanders speak, creates a new, hitherto unacknowledged, source of knowledge on witnessing and trauma.

Słowa kluczowe: Lanzmann, Shoah, Chełmno nad Nerem, Holokaust, świadkowie, przekład / Lanzmann, Chełmno on Ner, Holocaust, bystanders, translation

Bielik-Robson A. 2004. Słowo i trauma: czas, narracja, tożsamość, „Teksty Drugie” 5, s. 23–34.

Bojarska K. 2010. Człowiek imieniem Lanzmann, „Tygodnik Powszechny” 44, dodatek: Conrad 04, https://www.tygodnikpowszechny.pl/czlowiek-imieniem-lanzmann-144007 (dostęp: 30.01.2020).

Caruth C. (ed). 1995. Trauma: Explorations in Memory, London–Baltimore: Johns Hopkins University Press.

Federici F. (ed). 2011. Translating Dialects and Languages of Minorities: Challenges and Solutions, Berlin: Peter Lang.

Felman S. 1992. The Return of the Voice: Claude Lanzmann’s „Shoah”, w: S. Felman, D. Laub (red.), Testimony. Crises of Witnessing in Literature, Psychoanalysis and History, New York–London: Routledge.

Głowacka D. 2016. Współ-pamięć, pamięć „negatywna” i dylematy przekładu w „wycinkach” z Shoah Claude’a Lanzmanna, „Teksty Drugie” 6, s. 297–311.

Hartman G.H. 1995. On Traumatic Knowledge and Literary Studies, „New Literary History” 3, s. 537–563.

Heydel M. 2018. Wszystkich przesłuchano, tylko nas nie. Tłumacz ustny jako świadek, „Teksty Drugie” 3, s. 267–280.

Katechizm Kościoła Katolickiego, katechizm.opoka.org.pl (dostęp: 30.01.2020).

Kuhiwczak P. 2007. The Grammar of Survival. How Do We Read Holocaust Testimonies?, w: M. Salama-Carr (red.), Translating and Interpreting Conflict, Amsterdam–New York: John Benjamins, s. 61–73.

Majewski T. 2007. Świadectwo – pomiędzy wnętrzem a zewnętrzem języka, „Teksty Drugie” 5, s. 74–84.

Montague P. 2014. Chełmno. Pierwszy nazistowski obóz zagłady, przeł. T.S. Gałązka, Wołowiec: Czarne.

Pawlicka-Nowak Ł. (red). 2004. Ośrodek zagłady Żydów w Chełmnie and Nerem w świetle najnowszych badań, Konin: Oficyna Bibliofilów.

Szczur S. 2002. Historia Polski. Średniowiecze, Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Tipton R. 2008. Interpreters and the Social Construction of Identity, „The Translator” 14(1), s. 1–19.