„Niech Pani im to opowie…” Niesłyszalne głosy w Shoah Claude’a Lanzmanna

Karolina Kwaśna,

Magdalena Heydel

Abstrakt

“Why don’t you tell them…” Unheard Voices in Claude Lanzmann’s Shoah

Claude Lanzmann’s nine-hour documentary Shoah (1985) is a rich source of knowledge on the Nazi extermination of Jews in Central Europe. Its main material consists of interviews with people who witnessed the Holocaust, conducted in the very locations of the wartime events. The present paper analyses an iconic scene from Chełmno on Ner, where between 1940–1943 and later 1944–1945 the first Nazi death camp was located. A group of locals –gathered in front of the parish church, around one of the survivors of the camp –recall the events, sometimes in stunning technical detail. Their Polish utterances are translated into French; English subtitles are based on the French of the interpreter. The Polish linguistic material is not neutral: it is marked with dialectal and sociolectal features; the speakers engage in conversation on the side, comment on the situation of the interview in various ways, verbal and non-verbal. In the translation, both into French and English, sentences are skipped, the plurality of voices is flattened, and differences in memory are smoothed out. The resulting text is rather a summary than a translation. The paper offers close-up analyses of chosen sequences from the interview to show the complexity of the communication situation and the extent of distortion caused by the way translation works in the film. It also offers an alternative translation, which aims at giving voice to the actual people of Chełmno and acknowledging as fully as possible the complication and difficulty of memory construction through language, especially in a highly traumatic area. It hopes to offer insights into the bystander position in Holocaust discourse.

Słowa kluczowe: Holokaust, Chełmno nad Nerem, Claude Lanzmann, Shoah, przekład, bystander, trauma / Holocaust, Chełmno on Ner, translation, trauma
References

Applebaum A. 2005. Gułag, przeł. J. Urbański, Warszawa: Świat Książki.

Baker M. (red.). 2005. The Routledge Encyclopaedia of Translation Studies, London–New York: Routledge.

Bojarska K. 2010. Człowiek imieniem Lanzmann, „Tygodnik Powszechny”, https://www.tygodnikpowszechny.pl/czlowiek-imieniem-lanzmann-144007 (dostęp: 1.06.2019).

Brantlinger P. 2011. Taming Cannibals: Race and the Victorians, Ithaca–London: Cornell University Press.

Chamayou G. 2012. Podłe ciała. Eksperymenty na ludziach w XVIII i XIX wieku, przeł. J. Bodzińska, K. Thiel-Jańczuk, Gdańsk: słowo/obraz terytoria.

Condé M. 2007. Ja, Tituba, czarownica z Salem, przeł. K. Arustowicz, Warszawa: WAB.

Didi-Huberman G. 2012. Obrazy mimo wszystko, przeł. M. Kubiak Ho-Chi, Kraków: Universitas.

Franklin R. 2011. On Film: Shoah, by Claude Lanzmann, „Salmagundi” 180(171), s. 26–34.

Głowacka D. 2014. Wieża Babel. Świadectwo Holokaustu a etyka przekładu, tłum. Z. Ziemann, „Przekładaniec” 29, s. 229–255.

Głowacka D. 2016a. Współ-pamięć, pamięć „negatywna” i dylematy przekłady w „wycinkach” z „Shoah” Claude’a Lanzmanna, „Teksty Drugie” 6, s. 297–311.

Głowacka D. 2016b. Po tamtej stronie: świadectwo, afekty, wyobraźnia, Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.

Heberer P. 2011. Children During the Holocaust, Maryland: Compass Point Books.

Hilberg R. 1993. Perpetrators Victims Bystanders: The Jewish Catastrophe, 1933–1945, New York: Harper Perenial.

Hochschild A. 1999. King Leopold’s Ghost, New York: A Mariner Book – Houghton Mifflin Kąś J. 2003. Słownictwo gwarowe i ogólnopolskie w mowie ludności wiejskiej (na materiale gwar orawskich), w: H. Kurek, F. Tereszkiewicz (red.), Podkarpackie spotkania. Literatura – język – kultura, t. 3, Kultura wsi podkarpackiej, Kraków: Universitas, s. 67–77.

Kobielska M. 2010. Pamięć zbiorowa w centrum nowoczesności. Ujęcie Jeffreya K. Olicka, „Teksty Drugie” 6, s. 179–194.

Kondracki J. 2002. Geografia regionalna Polski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Koprowska K. 2018. Postronni? Zagłada w relacjach chłopskich świadków, Kraków: Universitas.

Kuhiwczak P. 2007. The Grammar of Survival. How Do we Read Holocaust Testimonies? w: M. Salama-Carr (red.), Translating and Interpreting Conflict, Amsterdam–New York: John Benjamins, s. 61–73.

LaCapra D. 1997. Lanzmann’s „Shoah”: „Here There Is No Why”, “Critical Inquiry” 23 (2), s. 231–269.

Le Chagrin et la Pitié. 1969, reż. M. Ophüls.

Levi P. 1988, The Drowned and the Saved. London: Michael Joseph.

Lindqvist S. 2009, Wytępić całe to bydło, przeł. M. Haykowska, Warszawa: WAB.

Mickiewicz A. 1981, Utwory dramatyczne. Warszawa: Czytelnik, s. 140–141.

Michelson M. 1979. United State Holocaust Memorial Museum, https://collections.ushmm.org/search/catalog/irn1004243 (dostęp: 27.04.2019).

Montague P. 2014. Chełmno. Pierwszy nazistowski obóz zagłady, przeł. T.S. Gałązka, Wołowiec: Czarne.

Mroczkowska-Brand K. 2017. Deportowani z życia. Nowe głosy w narracjach literackich i ich kolonialne konteksty, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Nuit et brouillard. 1955, reż. A. Resnais.

Olin M. 1997. Lanzmann’s Shoah and the Topography of the Holocaust Film, „Representations” 57, s. 1–23.

Pym A. 2010. Exploring Translation Theories, London–New York: Routledge.

Sendyka R. 2013. Pryzma – zrozumieć nie-miejsca pamięci (non-lieux de memoire), „Teksty Drugie” 1–2, s. 323–344.

Shoah. 1985, reż. C. Lanzmann.

Srebrnik S. 1945. Zeznanie Szymona Srebrnika, w: Ł. Pawlicka-Nowak (red.), Mówią świadkowie Chełmna, Łodź: Oficyna Bibliofilów, s. 119–123.

Stolarz A. 2012. Historia mówiona w warsztacie historyka mentalności, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2(20), s. 103–114.

Tager M. 1993. Primo Levi and the Language of Witness, „Criticism. Fin de Siècle Perspectives on Twentieth-Century Literature and Culture” 35(2), s. 265–288.

Tryuk M. 2016, Interpreting and Translating in Nazi Concentration Camps during World War II, „Linguistica Antverpiensia”, New Series: Themes in Translation Studies, 15, s. 121–141.

Węgrzyn Ł. 2015. Granice nazistowskich obozów koncentracyjnych i zagłady na terenie okupowanej Polski, „Studia z Geografii Politycznej i Historycznej” (4), s. 277–290.

Wojtucki D. 2014. Kat i jego warsztat pracy na Śląsku, Górnych Łużycach i w hrabstwie kłodzkim od początku XVI do połowy XIX wieku, Warszawa: Wydawnictwo DiG.

Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line.
Pierwotną formą czasopisma jest wersja elektroniczna.