Naturallement: o wariantach mowy świadków Zagłady w Shoah Claude’a Lanzmanna

Roma Sendyka

Abstrakt

Naturellement: Variant Translations Of The Accounts Given By Holocaust Bystanders In Claude Lanzmann’s Shoah 

The article discusses testimonies of bystanders as presented in Claude Lanzmann’s documentary Shoah. It proposes to apply norms and practices developed in analysis of victims’testimonies within Holocaust studies to the newly-emerging field of bystander studies. The Polish bystanders’utterances in the documentary were edited and simplified through the process of interpretation and re-translation, and this inaccurate rendition has been used in debates about the Holocaust since then. Lack of sensibility to this aspect of communication in Lanzmann’s film may result in skewed interpretation of the bystanders’engagement in the scenes of violence. The analysis proves that without renewed examination of the bystanders’speech, Holocaust studies may lose some important insights. Signs of violence impact, traces of traumatization or brutalization, and the specific cognitive and affective response may be overlooked. The article calls for an universalizing epistemic approach to all types of speech emerging from the Holocaust, beyond the (debatable) divisions of its social fabric into victims, perpetrators and bystanders.

Słowa kluczowe: film Shoah, Lanzmann, przekład, bystander, świadectwo / film Shoah, translation, bystanders, testimony
References

Barnett V. 2000. Bystanders: Conscience and Complicity During the Holocaust, Westport, Conn.: Praeger.

Beauvoir de S. 1985. La Memoire de l’horreur, w: C. Lanzmann Shoah, Paris: Gallimard.

Bikont A. 1997. A on krzyczał: „Wszyscy jesteście kapo”, „Gazeta Wyborcza”, 4 października.

Błoński J. 1987. Biedni Polacy patrzą na getto, „Tygodnik Powszechny” 2, s. 1, 4.

Browning Ch.R. 1992. Ordinary Men, New York: Harper Collins.

Cazenave J. 2019. An Archive of the Catastrophe: The Unused Footage of Claude Lanzmann’s Shoah, New York: SUNY Press.

Cesarani D., Levine P.A. 2014. Bystanders to the Holocaust: A Re-Evaluation, New York: Routledge.

Dayan-Rosenman A. 1990. Shoah: L’écho du silence, w: M.E. Deguy, Au sujet de Shoah: Le film de Claude Lanzmann, Paris: Belin.

Dickinson J.K., Hilberg R. 2001. German and Jew: The Life and Death of Sigmund Stein, Chicago: Ivan R. Dee.

Domańska E. 2017. Sprawiedliwość epistemiczna w humanistyce zaangażowanej, „Teksty Drugie” 1, s. 41–59.

Felman Sh. 2000. “In an Era of Testimony: Claude Lanzmann’s ‘Shoah’”, Yale French Studies 97, s. 103–150.

Felman Sh., Laub D. 1992. Testimony: Crises of Witnessing in Literature, Psychoanalysis, and History, London: Taylor & Francis.

Forecki P. 2010. Od Shoah do Strachu, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie.

Głowacka D. 2012. Disappearing Traces: Holocaust Testimonials, Ethics, and Aesthetics, Seattle: University of Washington Press.

——— 2016a. Wieża Babel. Świadectwa Holokaustu a etyka przekładu, „Przekładaniec. A Journal of Translation Studies” 29, s. 229–55.

——— 2016b. Współ-pamięć, pamięć „negatywna” i dylematy przekładu w „wycinkach” z Shoah Claude’a Lanzmanna, „Teksty Drugie” 6, s. 297–311.

Gugelberger G., Kearney M. 1991. Voices for the Voiceless: Testimonial Literature in Latin America, „Latin American Perspectives” 18.3, s. 3–14.

Hilberg R. 1992. Perpetrators, Victims, Bystanders: The Jewish Catastrophe, 1933–1945, New York: Harper Collins.

——— 1996. The Politics of Memory: The Journey of a Holocaust Historian, Chicago: Ivan R. Dee.

——— 2007. Sprawcy, ofiary, świadkowie. Zagłada Żydów 1933–1945, przeł. J. Giebułtowski, Warszawa: Centrum Badań nad Zagładą Żydów, Wydawnictwo Cyklady.

Janicka B. 1985. Garną się do skandalu. Z Barbara Janicką rozmawia Anna Matałowska, „Polityka” 18, s. 10–11.

Kaufmann F. 1993. Interview et interprétation consécutive dans le film Shoah, de Claude Lanzmann, „Meta” 38 (4), s. 664–673.

Kidron C.A. 2009. Toward an Ethnography of Silence. The Lived Presence of the Past in the Everyday Life of Holocaust Trauma Survivors and Their Descendants in Israel, „Current Anthropology” 50(1), s. 5–27.

Kuryluk E. 1986. Memory and Responsibility: Claude Lanzmann’s Shoah, „The New Criterion” 4 (3), s. 14–20 .

Kushner T. 2006. Holocaust Testimony, Ethics, and the Problem of Representation, „Poetics Today” 27, s. 275–295, doi: 10.1215/03335372-2005-004.

Kwieciński B. 2012. Obrazy i klisze. Między biegunami wizualnej pamięci Zagłady, Kraków: Universitas.

Lanzmann C. 1985. Shoah, Paris: Gallimard.

——— 1993. Shoah, przeł. M. Bieńczyk, Koszalin: Oficyna wydawnicza „Novex”.

——— 2009. Shoah: A Film by Claude Lanzmann, Videofilmexpress.

——— 2010. Zając z Patagonii, przeł. M. Ochab, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne.

Laub D. 2009. On Holocaust Testimony and Its „Reception” within Its Own Frame, as a Process in Its Own Right: A Response to „Between History and Psychoanalysis” by Thomas Trezise, „History and Memory 21(1), s. 127–150, https://doi.org/10.2979/his.2009.21.1.127.

Liebman S. 2007. Claude Lanzmann’s Shoah: Key Essays, Oxford–New York: Oxford University Press.

Łysak T. 2016. Od kroniki do filmu posttraumatycznego. Filmy dokumentalne o Zagładzie, Warszawa: IBL.

Majewski T., Zeidler-Janiszewska A. 2011. Pamięć Shoah. Kulturowe reprezentacje i praktyki upamiętnienia, Łódź: Officyna.

McGlothlin E. 2010. Listening to the Perpetrators in Claude Lanzmann’s „Shoah”, „Colloquia Germanica” 43(3), s. 235–271.

Morina Ch., Thijs K. (red.). 2019. Probing the Limits of Categorization: The Bystander in Holocaust History, New York, Oxford: Berghahn Books.

Niziołek G. 2016. Lęk przed afektem, „Didaskalia” 116, s. 9–17.

Olin M. 1997. Lanzmann’s Shoah and the Topography of the Holocaust Film, „Representations” 57, s. 1–23.

Pawlicka-Nowak Ł. (red.). 2004a. Mówią świadkowie Chełmna, Konin: Muzeum Okręgowe, Łódź: Oficyna Bibliofilów.

–––––– 2004b. Chełmno Witnesses Speak, przeł. J.D. Golden, A. Kamiński, Konin: Muzeum Okręgowe, Łódź: Oficyna Bibliofilów.

Rosen A. 2008. Sounds of Defiance: The Holocaust, Multilingualism, and the Problem of English, Lincoln: University of Nebraska Press.

Sawisz A. 1992. Obraz Żydów i stosunków polsko-żydowskich w listach telewidzów po emisji filmu „Shoah”, w: A. Jasińska-Kania (red.), Bliscy i dalecy. Studia nad postawami wobec innych narodów, ras i grup etnicznych, Warszawa: Uniwersytet Warszawski, Instytut Socjologii, s. 137–165.

Schlott R. 2019. Raul Hilberg and His „Discovery” of the Bystander, w: Ch. Morina, K. Thijs (eds.). Probing the Limits of Categorization: The Bystander in Holocaust History, New York, Oxford: Berghahn Books, s. 36–51.

Sendyka R. et al. (red.). 2017. Nie-miejsca pamięci. Elementarz, Kraków: Uniwersytet Jagielloński, Wydział Polonistyki.

Skibińska A. 2004a. Interviews with Chełmno Residents Carried Out by the United States Holocaust Memorial Museum, w: Ł. Pawlicka-Nowak (red.), The Extermination Center for Jews in Chełmno-on-Ner in the Light of the Latest Research: Symposium Proceedings, September 6–7, przeł. A. Kamiński, K. Krawczyk, Konin: The Yad Vashem Institute in Jerusalem, Muzeum Okręgowe, s. 45–63.

–––––– 2004b. Wywiady z mieszkańcami okolic Chełmna nad Nerem przeprowadzone przez US Holocaust Memorial Museum, w: Ł. Pawlicka-Nowak (red.), Ośrodek Zagłady Żydów w Chełmnie nad Nerem w świetle najnowszych badań. Materiały z sesji naukowej, Konin: Yad Vashem Institute, Muzeum Okręgowe, s. 44–56.

Stoicea G. 2006. The Difficulties of Verbalizing Trauma: Translation and the Economy of Loss in Claude Lanzmann’s „Shoah”, „The Journal of the Midwest Modern Language Association” 39(2), s. 43–53.

Tokarska-Bakir J. 2010. Spowiedź farmazona, „Dwutygodnik” 46, https://www.dwutygodnik.com/artykul/1706-spowiedz-farmazona.html (dostęp: 2.05.2019).

Wieviorka A. 2006. The Era of the Witness, Ithaca: Cornell University Press.

Young J. E. 1988. Writing and Rewriting the Holocaust: Narrative and the Consequences of Interpretation, Bloomington: Indiana University Press.

Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line.
Pierwotną formą czasopisma jest wersja elektroniczna.