A co, jeśli przeszłość powróci? Tłumaczenie dawnych tekstów dla teatru jako performowanie resztek

Ewa Bal

Abstrakt

What If the Past Returns? Translating Older Theatre Texts and Performing Remains

The article is an attempt to transfer into the field of translation studies selected theories of performance and of performative strategies of establishing relations with the past. The author seeks to define the act of translating old theatrical texts – a fragmentary trace of the Italian dell’arte, a theatrical practice which is forgotten yet paradoxically still reproduced based on specific principles – as “performing remains”. The term is borrowed from Rebecca Schneider, an American performance scholar who introduced it into contemporary humanities in her book Performing Remains. Art and War in Time of Theatrical Reenactment (2011) to describe the theatrical reconstructions of historical events and artistic transformations of historical performances. The tensions between the material and non-material traces of the past and the possibilities of their contemporary transformation in performative actions, as described by Schneider, provide a point of departure for reflecting on the act of translating as an epistemological tool for constructing knowledge about the past and, at the same time, for making the past present in a performative way.  

Słowa kluczowe: performowanie resztek, wiedze usytuowane, przekład, performans, efemeryczność, przeszłość, teraźniejszość, performing remains, situated knowledges, translation, performance, ephemerality, past, present
References

Adamiecka-Sitek A., Buchwald D., Kosiński D. (red.) 2010. Nowe Historie 1. Ustanawianie historii, Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.

Adamiecka-Sitek A., Buchwald D. (red.). 2008. Inna scena. Ciało płeć pożądanie, Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.

—— 2006. Inna scena/kobiety w historii i współczesności teatru polskiego, Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.

—— 2011a. Inna scena/Koniec męskości, Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.

—— 2011b. Nowe Historie 2. Wymowa faktów, Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.

—— 2012. Nowe Historie 3. Nowe biografie, Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego.

Auslander Ph. 2007, Liveness. Performance in a Mediatized Culture. Second Edition, London– New–York: Routledge.

—— 2012. Na żywo czy…?, przeł. M. Borowski, M. Sugiera, „Didaskalia” 107, s. 18– 27.

Bal E. 2017. Lokalność i mobilność kulturowa teatru. Śladami Arlekina i Pulcinelli, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Baluch W. (red.) 2014. Polska dramatyczna 3. Antologia, Kraków: Księgarnia Akademicka.

Borowski M., Sugiera M. (red.) 2012. Polska dramatyczna 1. Dramat i dramatyzacja w XX wieku, Kraków: Księgarnia Akademicka.

Braidotti R. 2014. Po człowieku (2013), przeł. J. Bednarek, A. Kowalczyk, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Butler J. 2008. Uwikłani w płeć. Feminizm i polityka tożsamości, przeł. K. Krasuska, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

—— 2016. Zapiski o performatywnej teorii zgromadzeń, przeł. J. Bednarek, Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Carlson M. 2000. Performing the Past: Living History and Cultural Memory, „Paragrana” 9/2, s. 237–248.

Connerton P. 2012. Jak społeczeństwa pamiętają, przeł. M. Napiórkowski, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego.

Degler J. (red.) 2003. Problemy Teorii Dramatu i Teatru, vol. 2, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.

Derrida J. 1995. Archive Fever. A Freudian Impression, Chicago: University of Chicago Press.

Ferrone S. 2014. La Commedia dell’arte. Attrici e attori italiani in Europa (XVI–XVII secolo), Turyn: Giulio Einaudi Editore.

Fischer-Lichte E. 2008. Estetyka performatywności, przeł. M. Borowski, M. Sugiera, Kraków: Księgarnia Akademicka.

Foucault M. 1977. Archeologia wiedzy, przeł. A. Siemek, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Gambelli D. 1972. Arlecchino dalla preistoria a Biancolelli, „Biblioteca Teatrale” n.5, s.17–68.

—— 1993. Arlecchino a Parigi. Dall’inferno alla corte del Re Sole, Roma: Bulzoni Editore.

1997a, Arlecchino a Parigi. Lo scenario di Domenico Biancolelli. Parte Prima, Roma: Bulzoni Editore 1997.

—— 1997b, Arlecchino a Parigi. Lo scenario di Domenico Biancolelli. Parte Seconda, Roma: Bulzoni Editore.

Haraway D. J. 1988. Situated Knowledges. The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective, „Feminist Studies” 3, s. 575–599.

Latour B. 2010. Nadzieja Pandory. Eseje o rzeczywistości w studiach nad nauką, przeł. K. Abriszewski, A. Derra, M. Smoczyński, M. Wróblewski, M. Zuber, Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

—— 2014. Agency at the Time of the Anthropocene, „New Literary History” 2014 45, s. 1–18.

Nicoll A. 1967, W świecie Arlekina, przeł. A. Dębnicki, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.

Nyong’o T. 2009. The Ammalgamation Waltz: Race, Performance and the Ruses of Memory, Minneapolis: University of Minnesota Press.

Parfaict, F. et C. 1753, Histoire de L’Ancien Théâtre Italien, depuis son origine en France, jusqu’à sa suppression en l’an 1697, suivie des extraits ou canevas des meilleures pièces italiennes qui n’ont jamais été imprimées, Paris : Lambert.

Phelan P. 2003. Unmarked. The Politics of Performance, London–New–York: Routledge.

Schneider R. 2011. Performing Remains. Art. and War in Time of Theatrical Reenactment, London–New York: Routledge.

—— 2014. Performans pozostaje, przeł. D. Sosnowska, w: Re//Mix: Performans i dokumentacja, D. Sajewska, T. Plata (red.), Warszawa: Wydawnictwo Krytyki Politycznej, s. 20–35.

Stoller A. L. 2002. Colonial Archives and the Arts of Governance , „Archival Science” 2(2/2), s. 87–109.

Strehler G. 1982. O teatr dla ludzi, wybór, wstęp noty A. Zieliński, przeł. R. Kłos, M. Olesiuk, A. Zieliński, Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, s. 199–207.

Sugiera M. (red.) 2014. Polska dramatyczna 2. Dramat i dramatyzacje w XVIII i XIX wieku, Kraków: Księgarnia Akademicka.

Taviani F., Schino M. 1982. Il segreto della commedia dell’arte. La memoria delle compagnie italiane del XVI, XVII, XVIII secolo, Florencja: La Casa Usher.

Taylor D. 2003. The Archive and Repertoire. Performing Cultural Memory in the Americas, Durham–London: Duke University Press.

—— 2014. Archiwum i repertuar. Performanse i performatywność. PerFORwhat studies?, przeł. M. Borowski, M. Sugiera, „Didaskalia” 120, s. 22–38.

Worthen W. 2005. Print and the Politics of Modern Drama, Cambridge: Cambridge University Press.

—— 2013. Dramat między literaturą a przedstawieniem, przeł. M. Sugiera, M. Borowski, Kraków: Księgarnia Akademicka.

Yates F.A. 1997. Sztuka pamięci, przeł. W. Radwański, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.