Translacja i pamięć jako metafory kulturowe. Analogie, punkty styczne, interakcje

Katarzyna Lukas

Abstrakt

Translatio and Memory as Cultural Metaphors. Analogies, Touch Points, Interactions

The article discusses the interpretative and methodological potential inherent in the synergetic application of two categories paradigmatic for cultural studies and cultural literary theory: translatio and memory. It is argued that both categories, viewed as cultural metaphors and combined with each other, may serve as a complex model for the interpretation of cultural phenomena. The starting point for developing such a model is the insight that both concepts have undergone a similar semantic evolution in the discourse of cultural studies, and may now be represented as radial categories with a “prototypical centre” and metaphorical-metonymical extensions, translatio going far beyond interlingual “translation proper”. Next, some further contact zones between translatio and memory are outlined: firstly, their functional analogies, which are reflected in parallel metaphors depicting memory and translation (such as the “palimpsest” and the “devouring of the Other”). Secondly, the metaphor of the “dissemination of memes” is discussed as the most promising idea that brings together the discourse of translation studies with reflection on the mechanisms of collective memory, drawing attention to ethical and political aspects of both translatio and memory. The image of the “dissemination of memes” is also a point of departure for its derivative metaphors of “translation as memory transmission” and “memory as a space of translatio”. The conclusion is that the interactions between memory and translatio that engendered these metaphors could be put to use in comparative investigations. Finally, some representative research problems are formulated based on various configurations of literal and metaphorical meanings of both terms. It is emphasized that the coming together of divergent yet close pathways of translation and memory studies could be of mutual benefit to both fields of inquiry. 

Słowa kluczowe: translacja, pamięć zbiorowa, metafory przekładu, przekładoznawstwo, studia nad pamięcią, zwrot kulturowy , translatio, collective memory, translation metaphors, translation studies, memory studies, cultural turn
References

Albrecht J. 2005. Übersetzung und Linguistik, Tübingen: Narr.

Arrojo R. 1997. Pierre Menard und eine neue Definition des „Originals”, w: M. Wolf (red.), Übersetzungswissenschaft in Brasilien. Beiträge zum Status von „Original“ und Übersetzung, Tübingen: Stauffenburg, s. 25–33.

Assmann A. 2013a. Pamięć magazynująca i funkcjonalna, w: A. Assmann, Między historią a pamięcią. Antologia, red. M. Saryusz-Wolska, Warszawa: WUW, s. 58–73.

—— 2013b. Cztery formy pamięci, w: A. Assmann, Między historią a pamięcią. Antologia, red. M. Saryusz-Wolska, Warszawa: WUW, s. 39–57.

—— 2013c. Metafory, modele i media pamięci, w: A. Assmann, Między historią a pamięcią. Antologia, red. M. Saryusz-Wolska, Warszawa: WUW, s. 89–126.

—— 2009. Erinnerungsräume. Formen und Wandlungen des kulturellen Gedächtnisses, München: Beck.

—— 2006. Der lange Schatten der Vergangenheit. Erinnerungskultur und Geschichtspolitik, München: Beck.

Assmann J. 2009. Kultura pamięci, przeł. A. Kryczyńska-Pham, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 59–99.

—— 2008. Pamięć kulturowa: pismo, zapamiętywanie i polityczna tożsamość w cywilizacjach starożytnych, przeł. A. Kryczyńska-Pham, wstęp i red. naukowa R. Traba, Warszawa: WUW.

—— 1988. Kollektives Gedächtnis und kulturelle Identität, w: J. Assmann, T. Hölscher (red.), Kultur und Gedächtnis, Frankfurt/M.: Suhrkamp, s. 9–19.

Bachmann-Medick D. 2012. Cultural turns. Nowe kierunki w naukach o kulturze, przeł. K. Krzemieniowa, Warszawa: Oficyna Naukowa.

—— 2004. Kulturanthropologie und Übersetzung, w: H. Kittel et al. (red.), Übersetzung Translation Traduction. Ein internationales Handbuch zur Übersetzungsforschung, 1. Teilband, BerlinNew York: De Gruyter, s. 155–165.

Balcerzan E. 2009. Tłumaczenie jako „wojna światów”. W kręgu translatologii i komparatystyki, Poznań: Wydawnictwo UAM.

Bassnett S. 2011. Prologue, w: T. Mathews, J. Parker (red.), Tradition, Translation, Trauma: The Classic and the Modern, Oxford: Oxford UP, s. 1–9.

—— 1998. Comparative Literature. A Critical Introduction, Oxford UK–Cambridge USA: Blackwell.

Bassnett S., Trivedi H. 1999. Introduction: Of Colonies, Cannibals and Vernaculars, w: S. Bassnett, H. Trivedi (red.), Post-Colonial Translation: Theory and Practice, London–New York: Routledge, s. 1–18.

Bering D. 2001. Kulturelles Gedächtnis, w: N. Pethes, J. Ruchatz (red.), Gedächtnis und Erinnerung. Ein interdisziplinäres Lexikon, Reinbek bei Hamburg: Rowohlt, s. 329–332.

Bilczewski T. 2013. Trauma, translacja, transmisja w perspektywie postpamięci. Od literatury do epigenetyki, w: T. Szostek, R. Sendyka, R. Nycz (red.), Od pamięci biodziedzicznej do postpamięci, Warszawa: IBL, s. 40–62.

Bolecki W. 2009. Pochwała translatologii, „Teksty Drugie” 2009 (6), s. 6–8.

Borowski G. 2012. Transkreacja: Myśl przekładowa Haroldo de Camposa, „Przekładaniec” 26, s. 87–107.

Brodzki B. 2007. Can These Bones Live? Translation, Survival, and Cultural Memory, Stanford: Stanford UP.

Brownlie S. 2016. Mapping Memory in Translation, Houndmills et al.: Palgrave Macmillan.

Brzostowska-Tereszkiewicz T. 2012. Przekład jako metonimia, „Między Oryginałem a Przekładem” XVIII, s. 59–73.

Bußmann H. (red.) 2008. Lexikon der Sprachwissenschaft, Stuttgart: Kröner.

Butzer G. 2009. Metaforyka pamięci, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 185–209.

Clifford J. 1997. Routes: Travel and Translation in the Late Twentieth Century, Cambridge, Mass.– London, England: Harvard University Press.

Chesterman A. 2010. Response [głos w dyskusji nad hasłem cultural translation], „Translation Studies” 2010, 3(1), s. 103–106.

—— 2009. The View from Memetics, „Paradigmi” 27(2), 75–88, http://www.helsinki.fi/~chesterm/2009c.viewmemetics.html (dostęp: 07.10.2017).

—— 2000. Memes of Translation. The Spread of Ideas in Translation Theory, Amsterdam–Philadelphia: John Benjamins.

Chesterman A., Arrojo R. 2000. Shared Ground in Translation Studies, „Target” 12(1), s. 151–160.

Czachur W. 2018. Lingwistyka pamięci. Założenia, zakres badań i metody analizy, w: W. Czachur (red.), Pamięć w ujęciu lingwistycznym. Zagadnienia teoretyczne i metodyczne, Warszawa: WUW, s. 7–55.

Dawkins R. 2003. Samolubny gen, przeł. M. Skoneczny, Warszawa: Prószyński i S-ka.

de Campos H. 2016. Tradycja, transkreacja, transkulturacja: Eks-centryczny punkt widzenia, przeł. G. Borowski, „Przekładaniec” 33, s. 26–36.

de Toro A. 2003. Jenseits von Postmoderne und Postkolonialität. Materialien zu einem Modell der Hybridität und des Körpers als transrelationalem, transversalem und transmedialem Wissenschaftskonzept, w: C. Hamann, C. Sieber (red.), Räume der Hybridität. Zur Aktualität postkolonialer Konzepte, Hildesheim–Zürich–New York: Olms, s. 15–52.

Dizdar D. 2006. Translation. Um- und Irrwege, Berlin: Frank & Timme.

—— 2009. Translational Transitions. „Translation Proper” and Translation Studies in the Humanities, „Translation Studies” 2(1), s. 89–102.

Erll A. 2018. Kultura pamięci. Wprowadzenie, przeł. A. Teperek, Warszawa: WUW.

—— 2011. Kollektives Gedächtnis und Erinnerungskulturen. Eine Einführung, Stuttgart–Weimar: Metzler.

Guldin R. 2016. Translation as Metaphor, London–New York: Routledge.

Haas A.K. 2010. Philosophie ins Gewand der Dichtung gehüllt. Zur Übertragung eines Turmgedichts von Friedrich Hölderlin ins Polnische, „Studia Germanica Gedanensia” 21, s. 241–248.

Halbwachs M. 2008. Społeczne ramy pamięci, przeł. M. Król, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Heller L. 2013. Translationswissenschaftliche Begriffsbildung und das Problem der performativen Unauffälligkeit von Translation, Berlin: Frank & Timme.

Hermans T. 2004. Metaphor and Image in the Discourse on Translation: A Historical Survey, w: H. Kittel et al. (red.), Übersetzung – Translation – Traduction. Ein internationals Handbuch zur Übersetzungsforschung, 1. Teilband, BerlinNew York: De Gruyter, s. 118–128.

—— 1985. Images of Translation. Metaphor and Imagery in the Renaissance Discourse on Translation, w: Hermans T. (red.), The Manipulation of Literature. Studies in Literary Translation, London–Sydney: Croom Helm, s. 103–135.

Heydel M. 2009. Zwrot kulturowy w badaniach nad przekładem, „Teksty Drugie” 6, s. 21–33.

Horstkotte S. 2009. Nachbilder. Fotografie und Gedächtnis in der deutschen Gegenwartsliteratur. Köln–Weimar–Wien: Böhlau.

Huyssen A. 2009. Po wojnie: Berlin jako palimpsest, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 459–471.

Kaźmierczak M. 2017. What Can the Intertextual Paradigm Yield to Translation Studies – An East European Perspective, „Transfer. Reception Studies” 2, s. 41–59.

Koller W. 2011. Einführung in die Übersetzungswissenschaft, Tübingen–Basel: Francke. Krysztofiak M. 2011. Translatologiczna teoria i pragmatyka przekładu artystycznego, Poznań: Wydawnictwo UAM.

Lachmann R. 2009. Mnemotechnika i symulakrum, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 285–321.

Laser B. 2001. Mem, w: N. Pethes, J. Ruchatz (red.), Gedächtnis und Erinnerung. Ein interdisziplinäres Lexikon, Reinbek bei Hamburg: Rowohlt, s. 364–366.

Lee Klein K. 2003. O pojawieniu się pamięci w dyskursie historycznym, przeł. M. Bańkowski, „Konteksty” 3–4, s. 42–56.

Lukas K. 2018. Fremdheit – Gedächtnis – Translation. Interpretationskategorien einer kulturorientierten Literaturwissenschaft, Berlin: Peter Lang.

Majewski T. 2014. Mem, w: M. Saryusz-Wolska, R. Traba (red.), Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, Warszawa: Wydawnictwo Scholar, s. 222–223.

Majkiewicz A. 2002. Proza Güntera Grassa. Interpretacja a przekład, Katowice: Śląsk.

Markiewicz H. 1989. Odmiany intertekstualności, w: H. Markiewicz, Literaturoznawstwo i jego sąsiedztwa, Warszawa: PWN, s. 198–228.

Mueller-Vollmer K. 1998. Übersetzen – Wohin? Zum Problem der Diskursformierung bei Frau von Staël und im amerikanischen Transzendentalismus, w: B. Hammerschmid, H. Krapoth (red.), Übersetzung als kultureller Prozeß. Rezeption, Projektion und Konstruktion des Fremden, Berlin: Schmidt, s. 11–31.

Niranjana T. 1992. Siting Translation. History, Post-Structuralism, and the Colonial Context. Berkeley–Los Angeles–Oxford: University of California Press.

Nora P. 2011. Między historią a pamięcią: les lieux de memoire, przeł. M. Borowski, M. Sugiera, „Didaskalia” 105, s. 20–27.

Nünning A. 2008. Kulturelles Gedächtnis, w: A. Nünning (red.), Metzler Lexikon Literatur-und Kulturtheorie, Stuttgart–Weimar: Metzler, s. 239–240.

—— 2003. Editorial. New Directions in the Study of Individual and Cultural Memory and Memory Cultures, „Journal for the Study of British Cultures” 10(1), Fictions of Memory, s. 3–9.

Nünning V., Nünning A. 2008. Kulturwissenschaften: Eine multiperspektivische Einführung in einen interdisziplinären Diskussionszusammenhang, w: A. Nünning, V. Nünning (red.), Einführung in die Kulturwissenschaften, Stuttgart–Weimar: Metzler, s. 1–18.

Pethes N. 2008. Kulturwissenschaftliche Gedächtnistheorien zur Einführung, Hamburg: Junius.

Prunč E. 2012. Entwicklungslinien der Translationswissenschaft. Von den Asymmetrien der Sprachen zu den Asymmetrien der Macht, Berlin: Frank & Timme.

—— 2004. Zum Objektbereich der Translationswissenschaft, w: I. Müller (red.), Und sie bewegt sich doch… Translationswissenschaft in Ost und West. Festschrift für Heidemarie Salevsky zum 60. Geburtstag, Frankfurt/M. et al.: Lang, s. 263–285.

Pym A. 2010. Exploring Translation Theories, London–New York: Routledge.

Ricoeur P. 2008. O tłumaczeniu, przeł. T. Swoboda, w: P. Ricouer, P. Torop, O tłumaczeniu, Gdańsk: Wydawnictwo UG, s. 33–59.

Saryusz-Wolska M. 2011. Spotkania czasu z miejscem. Studia o pamięci i miastach, Warszawa: WUW.

Saryusz-Wolska M., Traba R. (red.). 2014. Modi memorandi. Leksykon kultury pamięci, Warszawa: Wydawnictwo Scholar.

Schreiber M. 2004. Übersetzung und andere Formen der Textverarbeitung und Textreproduktion in sprachwissenschaftlicher Sicht, w: H. Kittel et al. (red.), Übersetzung – Translation – Traduction. Ein internationales Handbuch zur Übersetzungsforschung, 1. Teilband, BerlinNew York: De Gruyter, s. 268–275.

Sendyka R. 2013. Miejsca pamięci – lektury krytyczne, w: T. Szostek, R. Sendyka, R. Nycz (red.), Od pamięci biodziedzicznej do postpamięci, Warszawa: IBL, s. 206–222.

Simon R. 2002. Identität und Gedächtnis, „Erwägen – Wissen – Kritik” 13(2), s. 225–227.

Simon S. 2014. The City in Translation: Urban Cultures of Central Europe, w: E. Brems, R. Meylaerts, L. van Dorslaer (red.), The Known Unknowns of Translation Studies, Amsterdam: Benjamins, s. 155–171.

Snell-Hornby M. 2006. The Turns of Translation Studies. New Paradigms or Shifting Viewpoints? AmsterdamPhiladelphia: Benjamins.

Steiner G. 2004. Translation as „conditio humana”, w: H. Kittel et al. (red.), Übersetzung – Translation – Traduction. Ein internationales Handbuch zur Übersetzungsforschung, 1. Teilband, BerlinNew York: De Gruyter, s. 1–11.

Stolze R. 2013. Wo Übersetzungswissenschaft Kulturwissenschaft ist, w: K. Lukas, I. Olszewska, M. Turska (red.), Translation im Spannungsfeld der „cultural turns“, Frankfurt/M.: Lang, s. 17–29.

Torop P. 2008. Przekład całkowity, w: P. Ricoeur, P. Torop, O tłumaczeniu, przeł. S. Ulaszek, Gdańsk: Wydawnictwo UG, s. 63–283.

Traba R. 2008. Pamięć kulturowa – pamięć komunikatywna. Teoria i praktyka badawcza Jana Assmanna, w: Assmann J., Pamięć kulturowa…, Warszawa: WUW, s. 11–25.

Tymoczko M. 2010. Western Metaphorical Discourses Implicit in Translation Studies, w: J. St. André (red.), Thinking through Translation with Metaphors, Manchester–Kinderhook: St. Jerome Publishing, s. 109–143.

—— 2007. Enlarging Translation, Empowering Translators, Manchester, UK–Kinderhook, USA: St. Jerome Publishing.

—— 2006. Reconceptualizing Western Translation Theory. Integrating Non-Western Thought about Translation, w: T. Hermans (red.), Translating Others, vol. 1, Manchester, UK–Kinderhook, USA: St. Jerome Publishing, s. 13–32.

Vees-Gulani S. 2003. Trauma and Guilt. Literature of Wartime Bombing in Germany, Berlin–New York: De Gruyter.

Venuti L. 1995. The Translatorʼs Invisibility. A History of Translation, London–New York: Routledge.

Vermeer H.J. 1997. Translation and the „Meme”, „Target” 9(1), s. 155–166.

Wagner B., Lutter C., Lethen H. 2012. Übersetzungen unterscheiden, „Zeitschrift für Kulturwissenschaften” 2, s. 7–15.

Welzer H., Moller S., Tschuggnall K. 2009. „Dziadek nie był nazistą”. Narodowy socjalizm i Holokaust w pamięci rodzinnej, w: M. Saryusz-Wolska (red.), Pamięć zbiorowa i kulturowa. Współczesna perspektywa niemiecka, Kraków: Universitas, s. 351–410.

Welzer H. 2011. Das kommunikative Gedächtnis. Eine Theorie der Erinnerung, München: Beck.

Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line.
Pierwotną formą czasopisma jest wersja elektroniczna.