Prawo spadkowe vs. sprawiedliwa sukcesja obiektów dziedzictwa kulturowego?

Wojciech Dajczak

Abstrakt

The law of inheritance vs. the just succession of the cultural property?

Heirless property in European countries is typically inherited by the state. However, the routine application of this rule to assets belonging to victims of the German genocide during WWII continues to raise doubts. The recognition of a moral responsibility towards Holocaust victims in the Terezin Declaration legitimates the international debate on tensions between inheritance law and justice. The lack of a universal model for the succession of heirless Jewish cultural property acknowledged by this Declaration provokes different recommendations. One of the possibilities is the collective cultural restitution notion as a countermeasure to the crime of cultural genocide. This theory links the reinterpretation of the concept of genocide presented by Lemkin in 1944 with the restitution actions of Jewish succession organizations in 1940s and 50s. The theory mentioned is challenged in the article. The analysis is based on historical arguments, i.e. Lemkin’s focus on criminal liability and the specific nature of legal grounds for Jewish succession organizations after WWII. The history of inheritance law provides arguments to recommend another innovative way of dealing with the heirless property forming part of genocide victims’ inheritance. It is reasonable to distinguish between solutions pro futuro and those possible today. The paper concludes with a recommendation to supplement the Genocide Convention with specific rules about the heirless property of genocide victims. The state responsible for committing genocide should be eliminated from the inheritance of bona vacantia in favour of local successor organizations appointed by an international penal tribunal. Cultural property should be excluded from universal succession in the case of genocide and regarded as a legal person that continues victims’ remembrance. Currently, this model can inspire Polish policy regarding heirless Jewish cultural property. It should be focused on three goals: for objects to remain in Poland, the creation of a new complex database of objects accessible online and, if possible, the exhibition of objects alongside information about their last respective owners who died heirless.

Keywords: cultural property, heirless property, genocide


Streszczenie: Dla prawa spadkowego krajów europejskich jest typowe, że majątek osoby, która nie pozostawiła spadkobierców testamentowych lub ustawowych, przypada państwu. Zastosowanie tej zasady do sukcesji po ofiarach niemieckiego ludobójstwa w czasie II Wojny Światowej rodzi do dziś wątpliwości. Uznanie moralnej odpowiedzialności za Holokaust w Deklaracji Terezińskiej leży u podstaw międzynarodowej dyskusji poświęconej napięciu między obowiązującym prawem spadkowym a poczuciem sprawiedliwości. Deklaracja Terezińska nie rekomenduje jednak uniwersalnego modelu rozwiązania kwestii sukcesji pozostawionych bezdziedzicznie obiektów żydowskiego dziedzictwa kulturowego. Jedną z propozycji jej rozwiązania stanowi koncepcja kolektywnej sukcesji tych obiektów, uzasadniana jako środek prawnej reakcji na zbrodnię kulturowego ludobójstwa. U podstaw tej koncepcji leży połączenie wprowadzonego przez R. Lemkina w 1944 r. pojęcia ludobójstwa z doświadczeniami praktyki restytucyjnej organizacji żydowskich w latach 40. i 50. minionego wieku. Trafność tej koncepcji została tu podana w wątpliwość. Krytyka opiera się na argumentach historycznych, tj. faktach, że Lemkin skupił się tylko na odpowiedzialności karnej i że praktyka restytucyjna organizacji żydowskich po II Wojnie Światowej miała szczególną podstawę prawną. Historia prawa spadkowego daje jednak argumenty, by sformułować innowacyjną propozycję sukcesji mienia pozostawionego bezdziedzicznie przez ofiary ludobójstwa. Należy rozróżnić między rozwiązaniem pro futuro i realistycznym dziś. Artykuł zawiera rekomendację uzupełnienia Konwencji w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa o przepisy dotyczące sukcesji mienia bezdziedzicznego ofiar ludobójstwa. Odpowiedzialność państwa za ludobójstwo powinna wykluczać jego uprawnienia do nabycia mienia bezdziedzicznego po ofiarach tego ludobójstwa. Uprawnienia te powinny przysługiwać lokalnym organizacjom sukcesyjnym wyznaczanym przez międzynarodowy trybunał karny. Obiekty dziedzictwa kulturowego należy jednak wyłączyć z takiej sukcesji uniwersalnej i traktować na wzór „spadku leżącego” jako swoiste podmioty prawa reprezentujące osobę spadkodawcy. W obecnym stanie prawnym taki model może inspirować do tego, aby postępowanie z pozostawionymi bezdziedzicznie przez ofiary Holokaustu obiektami dziedzictwa kulturowego służyło realizacji trzech celów: zachowaniu tych obiektów w Polsce, stworzeniu kompleksowej internetowej bazy danych tych obiektów oraz, gdy to możliwe, powiązaniu eksponowania tych obiektów z informacją, kto było ostatnim ich właścicielem zmarłym bezdziedzicznie.

Słowa kluczowe: materialne dziedzictwo kulturowe, mienie bezdziedziczne, ludobójstwo
References

Antoniak P., Ustawa o muzeach. Komentarz, Wolters Kluwer, Warszawa 2012.

Bazyler M.J., Lee Boyd K., Nelson K.L., Shah L.R., Searching for Justice After the Holocaust: Fulfilling the Terezin Declaration and Immovable Property Restitution, Oxford Univeristy Press, Oxford 2019.

Bilsky L., Cultural Genocide and Restitution: The Early Wave of Jewish Cultural Restitution in the Aftermath of World War II, „International Journal of Cultural Property” 2020, vol. 27, z. 3.

Bilsky L., Klagsbrun R., The Return of Cultural Genocide?, „European Journal of International Law” 2018, vol. 29, z. 2.

Blicharz G., Udział państwa w spadku. Rzymska myśl prawna w perspektywie prawnoporównawczej, Od.Nowa, Kraków 2016.

Dajczak W., Giaro T., Longchamps de Beriér F., Prawo rzymskie. U podstaw prawa prywatnego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2018.

Deklaracja Terezińska w sprawie mienia okresu Holokaustu i związanych z tym zagadnień, przyjęta 30 czerwca 2009 r., https://www.prchiz.pl/storage/app/media/pliki/Deklaracja_Terezinska_2009.pdf  [dostęp: 12.04.2021]

Dekret z dnia 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich, Dz. U. Nr 13, poz. 87.

Demelius G., Über fingierte Persönlichkeit, „Jahrbuch für die Dogmatik des heutigen römi­schen und deutschen Privatrechts” 1861, nr 4.

Gallas E., A Mortuary of books: The Rescue of Jewish Culture after the Holocaust, New York University Press, New York 2019.

Garcia Caridad J.A., Prologo, w: J.R. Parado Gato, Derecho civil de Galicia, Andavira, Santiago de Compostela 2015.

Hearings before a Subcommittee of the Committee on Interstate and Foreign Commerce House of Representatives Eighty-Seventh Congress, March 28,29,30, April 11 and 12 1961, Washington 1961.

Herman D., Hashavat Avedah: A History of Jewish Cultural Reconstruction, Inc., PhD diss., McGill University, Montreal, 2008, https://escholarship.mcgill.ca/concern/theses/rv042t35f [dostęp: 12.04.2021].

Hertz A., Żydzi w kulturze polskiej, Biblioteka Więzi, Warszawa 1988.

Informacja o wynikach kontroli NIK, Ochrona Materialnego Dziedzictwa Kulturowego Mniejszości Narodowych, KNO.430.016.2019, nr ewid. 180/2019/P/19/023/KNO.

Konwencja w sprawie ochrony światowego dziedzictwa kulturalnego i naturalnego, przyjętej w Paryżu dnia 16 listopada 1972 r. przez Konferencję Generalną Organizacji Narodów Zjednoczonych dla Wychowania, Nauki i Kultury na jej siedemnastej sesji, Dz. U. z 1976 r. Nr 32, poz. 190.

Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa, uchwalona przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 9 grudnia 1948 r., Dz. U. z 1952 r. Nr 2, poz. 9 ze zm.

Kowalski W.W., Art treasures and war. A study of the restitution of looted cultural property, pursuant to Public International Law, Institute of Art and Law 2014.

Kurtz M.J., Resolving a Dilemma: The Inheritance of Jewish Property, „Cardozo Law Review” 1998, vol. 20, z. 2.

Kwiatkowski J., Wielka historia literatury polskiej. Dwudziestolecie międzywojenne, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2000.

Lemkin R., Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress, Columbia University Press, New York 1944.

Moodod T., Multikulturalizm, tłum. I. Kołbon, Nauka i Innowacje, Poznań 2014.

Mulder N., The Trading with the Enemy Acts in the age of expropriation, 1914-49, „Journal of Global History” 2020, vol. 15, z. 1.

Muszalski E. (oprac.), Kodeksy cywilne obowiązujące na Ziemiach Centralnych Polski, Dział Prawno-Ekonomiczny Księgarni Rolniczej, Warszawa 1936.

Novic E., The Concept of Cultural Genocide, An International Law Perspective, Oxford Universi­ty Press, Oxford 2016.

Office of the U.S. High Commissoner for Germany. Report on Germany, Sept. 21, 1949 – July 31, 1952, vol. 11.

Prawo prywatne międzydzielnicowe, Dz. U. Nr 101, poz. 580 z 1926 r.

Prawo spadkowe z dnia 8 października 1946 r., Dz. U. Nr 60, poz. 328 z 1946 ze zm.

Redzik A., Rafał Lemkin (1900-1959). Co-creator of international criminal law. Short biography, Oficyna Allerhanda, Warszawa 2017.

Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz w sprawie ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego, Dz. Urz. UE L 201/107.

Rummel R., Das Verhältniss des Fiscus zu den bona vacantia, Dorpad 1840.

Sprawozdanie merytoryczne z działalności Narodowego Instytutu Dziedzictwa za rok 2018, https://www.nid.pl/pl/O_NID/Sprawozdania/Sprawozdanie%20z%20dzia%C5%82alno%C5%9Bci%20Narodowego%20Instytutu%20Dziedzictwa%20za%202018_na%20stron%C4%991.pdf [dostęp: 15.04.2021]. 60

Stamatoudi I.A., Cultural Property Law and Restitution. A Commentary to International Conventions and European Union Law, Edward Elgar, Cheltenham, UK, Northampton, MA, 2011.

Szafrański W., Koncepcje nacjonalistyczne i internacjonalistyczne w prawie ochrony dziedzictwa wielokulturowych dzieł sztuki/dóbr kultury, w: A.J. Szwarc (red.), Panorama prawnych aspektów wielokulturowości społeczeństwa, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bankowej w Poznaniu, Poznań 2017.

Szafrański W., Res extra commercium, w: A. Jagielska-Burduk (red.), Mechanizmy prawne zarządzania dziedzictwem kultury, Uniwersytet Gdański, Gdańsk 2016.

Umowa z dnia 25 stycznia 2005 r. zawarta pomiędzy Ministrem Kultury, Prezydentem miasta stołecznego Warszawy i stowarzyszeniem Żydowski Instytut Historyczny w Polsce z siedzibą w Warszawie.

Urynowicz M., Skradzione warszawskie muzeum żydowskie, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej” 2007, nr 3(74).

Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, Dz. U. Nr 16, poz. 93 ze zm.

Ustawa z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach, Dz. U. z 1997 r. Nr 5, poz. 24.

Weiss-Wendt A., Hostage of politics: Raphael Lemkin on “Soviet genocide”, „Journal of Genocide Research” 2005, vol. 7, z. 4.

Zimmermann R., Intestate Succession in Germany, w: K. Reid, M. de Waal, R. Zimmermann (red.), Comparative Succession Law, t. 2, Intestate Succession, Oxford University Press, Oxford 2015.

Zoll F., Intestate Succession in Poland, w: K. Reid, M. de Waal, R. Zimmermann (red.), Comparative Sucession Law, t. 2: Intestate Succession, Oxford University Press, Oxford 2015.

Zoll F., Prawo cywilne opracowane głównie na podstawie przepisów obowiązujących w Małopolsce, t. 4, Prawo familijne i spadkowe, Wojewódzki Instytut Wydawniczy w Poznaniu, Poznań 1933.

Czasopismo Open Access.

Czasopismo ukazuje się w sposób ciągły on-line.

Pierwotną formą czasopisma jest wersja elektroniczna.