Pensjonariusze żydowskich domów dla osób starszych na ziemiach polskich (do 1939 r.)

Marek Tuszewicki

Abstrakt

Residents of Jewish Homes for the Aged in the Polish Lands (until 1939)

Jewish homes for the aged (moshav zkenim) began to be established in Eastern Europe in the 1840s. In the interwar period, probably over sixty Jewish institutions of this kind operated in Poland, providing care for several thousand people. We know relatively much about the figures of their founders, benefactors, social activists, and senior employees. However, gaining information about residents themselves requires much more intensive queries. The article is based primarily on articles, reports, and announcements appearing in Jewish press, supplemented by accounts published in memorial books and other sources, to recreate a general portrait of people who lived under the care of such institutions in Warsaw, Lemberg (Lviv), Vilnius, and other places.

Słowa kluczowe: Jews in Poland, nineteenth and twentieth centuries, social welfare, Jewish press, Żydzi w Polsce, XIX–XX w., opieka społeczna, prasa żydowska
References

1. Źródła opublikowane

Prasa

„Almanach. Rocznik »Naszego Przeglądu «”1939.

„Baranowiczer Woch” 1930, 1936.

„Blaj Wajs” 1934.

„Der Moment” 1919, 1926, 1930, 1932, 1935–1936.

„Der Morgn Żurnal” 1914.

„Dos Fraje Wort Baranowicz” 1934.

„Dos Naje Lebn” 1926, 1929.

„Folksgezunt” 1930.

„Forwerts” 1938.

„Grodner Moment (Ekspres)” 1928.

„Ha-Cefira” 1910, 1913.

„Ha-Cofe” 1904.

„Ha-Melic” 1899.

„Hajnt” 1912, 1921, 1925, 1929, 1931, 1933–1935.

„Hajntike Najes” 1937.

„Jedność”1908.

„Kaliszer Lebn” 1934.

„Kaliszer Woch” 1930–1931.

„Kremenicer Lebn” 1936.

„Mezriczer Tribune” 1931.

„Miesięcznik Żydowski” 1931.

„Naje Bialistoker Sztime” 1929.

„Najer Morgn” 1936–1939.

„Nasz Przegląd” 1935.

„Nowa Gazeta” 1912.

„Pinsker Wort” 1934, 1938.

„Podlasier Lebn” 1933–1934.

„Radomer-Kielcer Lebn”1937, 1939.

„Tomaszower Wort”1936.

„Trybuna”1937.

„Unzer Bialistoker Ekspres”1936.

„Unzer Cajtung”1936.

„Unzer Ekspres”1928–1929, 1932,

1934–1936, 1938.

„Unzer Pinsker Lebn” 1938.

„Wloclawker Sztime” 1934, 1938.

Inne źródła drukowane

Awilaj D., Mosadot le-marpe u-le-machase, [w:] Enciklopedia szel glujot. Grodna, red. Dow Rabin, Jeruszalajim 1973.

Bajt-Ha-Lewi Israel Dawid, Toldot Jehudej Kalisz, Tel Awiw 1960–1961.

Drugi powszechny spis ludności z dn. 9.XII 1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność, Warszawa 1938.

[Fajgnbojm Mojsze Jojsef] M. J. F-m, Der Mojszew-zkejnim, [w:] Sefer Biala-Podlaska, red. Mojsze Jojsef Fajgnbojm, Tel Awiw 1961.

Gam Szmuel, Mosadot brijut, [w:] Równe. Sefer zikaron, red. Arie Awatichi, Tel Awiw 1956.

Gincburg Mojżesz, Sefer targuma de-ha-targum, Łódź1935–1936.

Grines Michel, Wen dos lebn hot geblit, Buenos Aires 1954.

Helfant Jehoszua, Der mojszew-zkejnim, [w:] Sejfer Radom, red. Icchak Perlow, Tel Awiw 1961.

Jeruszalmi Eliezer, Manejgim un „amcho” fun der kehile, [w:] Pinkes Noworedok, red. Eliezer Jeruszalmi i in., Tel Awiw 1963.

Juris William, Zichrojnes fun far der erszter welt-milchome, [w:] Pinkes Noworedok, red. Eliezer Jeruszalmi i in., Tel Awiw 1963.

Krzyżanowski Adam, Kumaniecki Kazimierz, Statystyka Polski, Kraków 1919.

Lichtnsztejn Kalman, Toldot ha-jiszuw ha-jehudi ba-Slonim, [w:] Pinkas Slonim, red. Kalman Lichtnsztejn, Tel Awiw 1961.

Nussbaum Hilary, Obraz statystyczny Głównego Domu Schronienia Ubogich Sierot i Starców Starozakonnych w Warszawie, Warszawa 1863.

Ognisko dla Starców Inteligentów, Warszawa 1929.

Parnas Cwi, Le-dmuta ha-kalkalit we-ha-socjalit szel Tarnopol, [w:] Enciklopedia szel glujot. Tarnopol, red. Filip Korngrin, Jeruszalajim–Tel Awiw 1955.

Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 września 1921 rokuMieszkania, ludność, stosunki zawodowe, Warszawa 1927.

Rojtman Szemariahu, Mosadot ha-saad szel kehilat Dubno, [w:] Dubno. Sefer zikaron, red. Jaakow Adini, Tel Awiw 1966.

Sprawozdanie z działalności Zarządu m.st. Warszawy za rok 1928–1929, Warszawa 1929.

Ustawa dla głównego domu schronienia ubogich starców i sierot starozakonnych w Warszawie, [w:] Zbiór przepisów administracyjnych Królestwa Polskiego, cz. 3, t. 3, Warszawa 1866.

Wydanie Jubileuszowe Łódzkiego Żydowskiego Towarzystwa Opieki nad Starcami, Łódź1929.

2. Opracowania

Chmielewski Jakub, Ochronka na Grodzkiej 11 – funkcjonowanie i likwidacja, http://teatrnn.pl/leksykon/artykuly/ochronka-na-grodzkiej-11-funkcjonowanie-i-likwidacja/ [dostęp: 10 lutego 2021].

Meir Natan M., Home for Homeless? The Hekdesh in Eastern Europe, [w:] Place in Modern Jewish Culture and Society, red. Richard I. Cohen, New York 2018.

Stampfer Shaul, Remarriage among Jews and Christians in Nineteenth-Century Eastern Europe, „Jewish History” 3 (1988), nr 2.

Stampfer Shaul, What Happened to the Extended Jewish Family? Jewish Homes for the Aged in Eastern Europe, „Studies in Contemporary Jewry”14 (1999).