Marzec a Zagłada – płaszczyzny spotkania

Sławomir Buryła

Abstrakt

MARCH 1968 AND THE SHOAH: THE COMMON GROUNDS

This article is a synthetic study on major issues related to the events of 1968 in Poland and their similarity to the atmosphere at the time of the Holocaust. The author presents analogies and differences between the antisemitic campaign of 1968 and the Shoah, analyzing: (1) the rhetoric of journalistic texts and political speeches; (2) works of art; (3) literary representations; and (4) memories of the victims. The main material for the analysis consists of prose texts—novels and short stories—written both in the late 1960s and after the political transformation of 1989.

Słowa kluczowe: totalitaryzm, rok 1968, Holokaust, literatura, karykatura, antysemityzm / totalitarianism, 1968, Holocaust, literature, caricature, antisemitism
References

1. Źródła opublikowane

Abramowicz Mieczysław, Każdy przyniósł, co miał najlepszego, Gdańsk 2006.

Bratny Roman, Dawid, syn Henryka, Abu Null, W powietrzu, [w:] tenże, Twarde ojczyzny. Opowiadania, Warszawa 1984.

Brycht Andrzej, Dancing w kwaterze Hitlera. Opowiadania, Warszawa 1966.

Brycht Andrzej, Raport z Monachium, wyd. 3, Warszawa 1968.

Dobrowolski Stanisław Ryszard, Głupia sprawa, Warszawa 1969.

Giełżyński Wojciech, Oko w oko z polityką, Warszawa 1969.

Głowiński Michał, Kręgi obcości. Opowieść autobiograficzna, Kraków 2010.

Grynberg Henryk, Memorbuch, Warszawa 2000.

Hen Józef, Oko Dajana, Warszawa 1990.

Kann Maria, Martwa fala, [w:] Martwa fala. Zbiór artykułów o antysemityzmie, oprac. Stanisław Ryszard Dobrowolski, Warszawa 1947.

Kąkolewski Krzysztof, Nieznany przyjaciel, [w:] tenże, Szukanie Beegera. Opowiadania gojowskie, Warszawa 1993.

Kisielewski Stefan, Dzienniki, Warszawa 1996.

Nowakowski Marek, Syjoniści do Syjamu. Zapiski z lat 1967–1968, Warszawa 2009.

Poterański Wacław, Warszawskie getto, Warszawa 1968.

Szczypiorski Andrzej, Msza za miasto Arras, Warszawa 1982.

Torańska Teresa, Są. Rozmowy o dobrych uczuciach, Warszawa 2007.

Tulli Magdalena, Ucieczka lisów, [w:] taż, Włoskie szpilki, Warszawa 2011.

Walichnowski Tadeusz, Izrael a NRF, wyd. 2, Warszawa 1967.

Wiszniewicz Joanna, Życie przecięte. Opowieści pokolenia Marca, Wołowiec 2008.

Załuski Zbigniew, Przepustka do historii, Warszawa 1963.

Załuski Zbigniew, Siedem polskich grzechów głównych, Warszawa 1962.

2. Opracowania

Adamczyk-Garbowska Monika, Duda Henryk, Terminy „Holocaust”, „Zagłada”, „Szoa” oraz ich konotacje leksykalno-kulturowe w polszczyźnie potocznej i dyskursie naukowym, „Pro Memoria” (2007), nr 25.

Artwińska Anna, „Odrodziły się traumy z czasów Zagłady”. Marzec 1968 jako narracja postkatastroficzna, „Poznańskie Studia Polonistyczne” (2015), nr 25.

Buryła Sławomir, Topika Holokaustu. Wstępne rozpoznanie, [w:] tenże, Wokół Zagłady. Szkice o literaturze Holokaustu, Kraków 2016.

Eisler Jerzy, Polski rok 1968, Warszawa 2006.

Forecki Piotr, Od „Shoah” do „Strachu”. Spory o polsko-żydowską przeszłość i pamięć w debatach publicznych, Poznań 2010.

Friszke Andrzej, Przystosowanie i opór. Studia z dziejów PRL, Warszawa 2007.

Głowiński Michał, Marcowe fabuły (Rzecz o propagandzie roku 1968), [w:] tenże, Pismak 1863 i inne szkice o różnych brzydkich rzeczach, Warszawa 1995.

Grynberg Henryk, Rachunek za Marzec, „Wprost” (1998), nr 11.

Jarosz Anna Barbara, Marzec w prasie, [w:] Marzec 1968. Trzydzieści lat później. T. 1: Referaty, red. Marcin Kula, Piotr Osęka, Marcin Zaremba, Warszawa 1998.

Kobylarz Renata, Walka o pamięć. Polityczne aspekty obchodów rocznicy powstania w getcie warszawskim 1944–1989, Warszawa 2009.

Lesiakowski Krzysztof, Mieczysław Moczar „Mietek”. Biografia polityczna, Warszawa 1998.

Lipski Jan Józef, Kwestia żydowska, [w:] Marzec ’68. Referaty z sesji na Uniwersytecie Warszawskim w 1981 roku, Warszawa 2008.

Lubelski Tadeusz, Historia kina polskiego. Twórcy, filmy, konteksty, Katowice 2009.

Michlic Joanna B., Obcy jako zagrożenie. Obraz Żyda w Polsce od roku 1880 do czasów obecnych, tłum. Anna Switzer, Warszawa 2015.

Osęka Piotr, Marzec ’68, Kraków 2008.

Osęka Piotr, My, ludzie z Marca. Autoportret pokolenia ’68, Wołowiec 2015.

Panas Władysław, Topika judajska w literaturze polskiej XX wieku, [w:] tenże, Pismo i rana. Szkice o problematyce żydowskiej w literaturze polskiej, Lublin 1996.

Polniak Łukasz, Patriotyzm wojskowy w PRL w latach 1956–1970, Warszawa 2011.

Rokicki Konrad, Literaci. Relacje między literatami a władzami PRL w latach 1945–1970, Warszawa 2011.

Rutkowski Tadeusz P., Adam Bromberg i „encyklopedyści”. Kartka z dziejów inteligencji w PRL, Warszawa 2010.

Sęczyk Waldemar, Marzec ’68 w publicystyce PRL. Studium z dziejów propagandy, Wałbrzych 2009.

Siwiński Ireneusz, „Barwy walki” albo tęsknota za legendą, [w:] Syndrom konformizmu? Kino polskie lat sześćdziesiątych, red. Tadeusz Miczka, Alina Madej, Katowice 1994.

Skalska Agnieszka, Obraz wroga w antysemickich rysunkach prasowych Marca ’68, Warszawa 2007.

Smolar Aleksander, Tabu i niewinność, „Aneks” (1986), nr 41–42.

Stola Dariusz, Kampania antysyjonistyczna w Polsce 1967–1968, Warszawa 2000.

Szaynok Bożena, Z historią i Moskwą w tle. Polska a Izrael 1944–1968, Warszawa 2007.

Ślady Holokaustu w imaginarium kultury polskiej, red. Justyna Kowalska-Leder i in., Warszawa 2017.

Tomasik Wojciech, Ikona nowoczesności. Kolej w literaturze polskiej, Wrocław 2007.

Tych Feliks, Długi cień Zagłady. Szkice historyczne, Warszawa 1999.

Tych Feliks, „Marzec ’68”. Geneza, przebieg i skutki kampanii antysemickiej lat 1967/68, [w:] Następstwa zagłady Żydów. Polska 1944–2010, red. Feliks Tych, Monika Adamczyk-Garbowska, Lublin 2011.

Wóycicka Zofia, Przerwana żałoba. Polskie spory wokół pamięci nazistowskich obozów koncentracyjnych i zagłady 1944–1950, Warszawa 2009.

Zaremba Marcin, Komunizm, legitymizacja, nacjonalizm. Nacjonalistyczna legitymizacja władzy komunistycznej w Polsce, Warszawa 2005.

Zwierzchowski Piotr, Kino nowej pamięci. Obraz II wojny światowej w kinie polskim lat 60., Bydgoszcz 2013.