Polska emigracja niepodległościowa w Tel Awiwie po drugiej wojnie światowej (1945–1948)

Artur Patek

Abstrakt

During the Second World War and in the early post-war years, one of the most important centers of Polish Emigration of Independence was formed in Tel Aviv. In January 1945, 2291 Polish civil refugees resided in the city (with the total of 6718 Poles throughout all of Palestine). Among them, there were numerous representatives of the pre-war elite from the world of science, culture and politics. Poles developed a rich socio-cultural activity. Tel Aviv became home to a number of Polish organizations and schools; in the city, Polish newspapers and books were issued, and the health care system and Polish church ministry was also organized. A kind of national life abroad was success fully created. However, the situation of refugees changed in July 1945, when Great Britain and the United States annulled the recognition of the Polish Government in Exile.
This brought about the gradual liquidation of institutions associated with the government. In 1946, the responsibility for refugees was assumed by the UNRRA. A vast majority of Poles remained loyal to the Polish government in London and decided not to return to their homeland where the Communists took over the government of the state. Soldiers and their family members were evacuated to Great Britain. The IRO took care of others, transporting them to temporary camps in Europe. The Arab-Jewish confl ict wasn’t conducive to a prolonged stay of Poles in Palestine. In 1948, the Polish Emigration of Independence in Tel Aviv gradually disappeared.

Słowa kluczowe: Polish Emigration of Independence, Tel Aviv, Jaff a, Palestine, Polish refugees of war, Poles in Tel Aviv
References

Materiały archiwalne

1) Instytut Polski i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie

a) Konsulat Generalny RP w Tel Awiwie – A 49/27, A 49/90, A 49/183/631

b) Ministerstwo Spraw Zagranicznych – A 11E/840, A 11E/1230

c) Rada Naczelna Uchodźstwa Polskiego w Palestynie – A 76/18, A 76/48

2) Biblioteka Polska POSK w Londynie

a) Archiwum Osobowe Emigracji im. Bohdana O. Jeżewskiego

b) „Sprawy Bliskiego i Środkowego Wschodu. Miesięczny Komunikat

Wewnętrzny Spółki Wydawniczej Reduta w Jerozolimie” – BP 1608

c) Papiery Stanisława Rosmańskiego – Rps 1279

3) Saint Anthony’s Catholic Church, Latin Parish, Tel Aviv-Jaff a, Israel

„Defunctorum 06 May 1932 – 22 Sept. 2005”

4) United Nations Archives and Records Management Section, New York, USA

S-1021-0151-13 – UNRRA Displaced Persons Operation in Europe and Middle East

5) Archiwum Akt Nowych w Warszawie

a) Akta Antoniego Pająka i jego rodziny – sygn. 18, 19, 20

b) Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej Rządu RP w Londynie – sygn. 94

6) Archiwum Katedry Polowej Wojska Polskiego w Warszawie

a) Du III/T. 263 – Sprawozdania z działalności duszpasterskiej w Palestynie

b) Du III/T. 264 – Praca duszpasterska i społeczna wśród Polaków w Palestynie

7) Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie

a) zesp. 21/48/687 – Izrael. Ośrodki polskie za granicą

b) zesp. 21/49/697 – Izrael. Raporty prasowe

8) Instytut Pamięci Narodowej, Warszawa

BU 1419/88 – Teczka obiektowa krypt. „Reduta”/ „Upadli”

9) Biblioteka Jagiellońska w Krakowie

Archiwum Domowe Pawlikowskich – sygn. 11855 IV

10) Archiwum Emigracji, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu

Archiwum Felicjana Sławoja Składkowskiego – FSS/I/1

 

Wspomnienia, relacje

Sidi E., Izrael oswojony, Warszawa 2013

Sowicki T., Zwrotnik Wilkołaka. 1939–1942. Warszawa. Węgry. Jugosławia. Turcja. Palestyna. Egipt.

Libia. Irak, Jerozolima [1943]

Zatorska H., Spoza smugi cienia. Wspomnień ciąg dalszy, Kraków–Wrocław 1985

 

 

Artykuły prasowe (współczesne)

Adresy władz i instytucyj polskich w Palestynie, „Gazeta Polska” (Jerozolima), 1 VII 1942, s. 4

Czuchnowski M., Dom Kobiet (reportaż z Polskiej Stacji Matki i Dziecka), „Gazeta Polska”, 28 III 1943, s. 4

Deklaracja Komitetu Jedności Narodowej, „Biuletyn Wolnej Polski” (Tel Awiw), 27 VII 1945, s. 1

Domy Matki i Dziecka, „Gazeta Polska”, 20 VII 1944, s. 4

Drymmer W.T. [W.T.D.], Piłsudczycy w Palestynie, „Na Straży” (Jerozolima), nr 28–30, 1946, s. 9–11

Dwulecie działalności Ekspozytury M.O.S. Wywiad z Kons. Gener. Lechowskim, „Przez Lądy i Morza”, z. 5, Tel Awiw, maj 1943, s. 31–34

Dziesięciolecie Banku P.K.O. w Tel Awiwie, „Gazeta Polska”, 14 V 1943, s. 4

Haganah Stalls Arab Attack, „The Palestine Post” (Jerusalem), 23 III 1948, s. 3

Hasła, które wypływają z ducha Narodu. Uroczystości 3-Majowe w Tel-Avivie, „Gazeta Polska”, 8 V 1945, s. 3

Jadwiga G., Organizacja podstawą życia (z działalności Komitetu Uchodźców Polskich w Tel-Avivie), „Gazeta Polska”, 19 V 1943, s. 4

Koło Przyrodników im. M. Kopernika w Palestynie, „Na Straży”, nr 32, 1947, s. 21–22

Komitet Jedności Narodowej, „Biuletyn Wolnej Polski”, 20 VII 1945, s. 1

Nabożeństwa i uroczyste akademie z okazji Święta Niepodległości, „Gazeta Polska”, 11 XI 1945, s. 4

Pogrzeb Ludwika Strzałkowskiego, „Biuletyn Wolnej Polski”, 5 IV 1946, s. 6

Polacy opuścili Palestynę. Likwidacja placówek – koniec działalności kulturalnej, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza” (Londyn), 4 V 1948, s. 4

Polacy w Palestynie, „Kultura”, Paryż 1948, nr 5, s. 147–151

Polacy w Palestynie – w sytuacji coraz gorszej wskutek pogłębiającego się zamętu i rosnących zaburzeń, „Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, 21 I 1948, s. 1

Protest obywateli polskich w Tel Awiwie, „Gazeta Polska”, 20 II 1945, s. 1

Rezolucja org. politycznych i społecznych w Tel-Awiwie, „Gazeta Polska”, 15 IV 1945, s. 3

Rocznica śmierci Marszałka Józefa Piłsudskiego, „Gazeta Polska”, 9 V 1947, s. 2

Spy Killed, „The Palestine Post”, 14 I 1948, s. 3

Sypniewski T. [T. Syp.], Tel-Avivskie Soplicowo, „Biuletyn Informacyjny Polskich Uchodźców Wojennych na Bliskim Wschodzie” (Jerozolima), 18 V 1941, s. 3

Świetlice w Tel-Avivie i Jerozolimie, „Biuletyn Wolnej Polski”, 18 I 1946, s. 6

Święto Żołnierza w Tel-Awiwie, „Gazeta Polska”, 13 VIII 1945, s. 4

W Palestynie. Z życia uchodźctwa [!] polskiego w Tel-Avivie, „Głos Polski” (Tel Awiw), 15 IV 1942, s. 5

Wielka manifestacja obywateli polskich w Tel Awiwie, „Gazeta Polska”, 21 II 1945, s. 1

Youth shot in Tel Aviv, „The Palestine Post”, 27 IX 1945, s. 3

Zaduszki Polskie, „Gazeta Polska”, 3 XI 1947, s. 2

 

Monografie, rozprawy, opracowania

Cygan W.K., Ofi cerowie Legionów Polskich 1914–1917. Słownik biografi czny, t. 2, Warszawa 2006

Draus J., Szkoły polskie w Tel-Awiwie 1940–1947, „Rocznik Komisji Nauk Pedagogicznych”, t. 39, Kraków 1987, s. 113–126

Ginor I., Remez D., A Cold War Casualty in Jerusalem, 1948: The Assassination of Witold Hulanicki, „The Israel Journal of Foreign Aff airs” (Jerusalem), Vol. IV: 2010, No. 3, s. 135–156

Judycki Z.A., Klimaszewski B., Krakowianie w świecie. Słownik biografi czny, t. 1, Toruń 2000

Kersten K., Repatriacja ludności polskiej po II wojnie światowej. Studium historyczne, Wrocław 1974

Kiec I., Polski Teatr Szkolny na Wschodzie 1941–1945, „Pamiętnik Teatralny”, Warszawa 1998, z. 1–2, s. 178–186

Kormanowa Ż., Strzałkowska M., Tadeusz Ludwik Strzałkowski, „Z Pola Walki” 1976, nr 1, s. 137–152

Kowalik J., Bibliografi a czasopism polskich wydanych poza granicami Kraju od września 1939 roku, t. 1–4, Lublin 1976

Ludwik Tadeusz Strzałkowski, Warszawa 1948

Łaptos J., Najtrudniejsze zadanie UNRRA. Repatriacja polskich Displaced Persons (1945–1947), [w:] Śląsk. Polska. Emigracja. Studia dedykowane Profesorowi Andrzejowi Pilchowi, red. I. Paczyńska, Kraków 2002, s. 315–328

Patek A., Polski cmentarz w Jerozolimie. Polacy pochowani na cmentarzu katolickim na górze Syjon, Kraków 2009

Patek A., Okoliczności śmierci Witolda Hulanickiego i Stefana Arnolda w świetle dokumentów ze zbiorów Archiwum Instytutu Polskiego i Muzeum im. gen. Sikorskiego w Londynie, „Niepodległość”, t. LXII, Warszawa 2013, s. 287–303

Patek A., Kwatera polskich uchodźców wojennych na cmentarzu katolickim w Jafi e, [w:] Polska. Europa Środkowa. Europa Zjednoczona. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Józefowi Łaptosowi, red. A. Kozera et al., Kraków 2014, s. 120–133

Pietrzak J., Polscy uchodźcy na Bliskim Wschodzie w latach drugiej wojny światowej. Ośrodki. Instytucje. Organizacje, Łódź 2012

Polski słownik biografi czny, t. XXX, Wrocław 1987; t. XXXII, Wrocław 1989–1991; t. XLIV, Wrocław 2006–2007

Słownik biografi czny polskiej służby zagranicznej 1918–1945, oprac. K. Smolana, vol. I, Warszawa 2007 

Szaynok B., Z historią i Moskwą w tle. Polska a Izrael 1944–1968, Warszawa 2007

Tomaszewski J., Polski bank w Tel Awiwie, „Almanach Żydowski 1998–1999”, Warszawa [1998], s. 20–33

Urzędowy wykaz polskich nazw geografi cznych świata, oprac. red. M. Zych, Warszawa 2013

Węgrzyn E., Wyjeżdżamy! Wyjeżdżamy?! Alija gomułkowska 1956–1960, Kraków 2016