Prawica, lewica i postawy wobec imigrantów. Poglądy Polaków na imigrację i ich dynamika na tle trendów europejskich

Katarzyna Andrejuk

Abstrakt
Political right, political left, and attitudes towards immigrants. Poles’ opinions of immigration and their dynamics against the backdrop of European trends
 
The aim of the analysis is to demonstrate how individual convictions and opinions on immigration are connected with a subjective political identity, defined by one’s position on the left or right side of the political scale. The article focuses on the case of Poland, examining it in the context and in comparison to the processes taking place in other European countries. The analysis refers to the data of the European Social Survey (nine waves from 2002 to 2018). The results reveal that in Western European countries anti-immigrant attitudes are more connected with self-identification as political right, while in Central-Eastern Europe such correlation either does not exist, or is weaker and more rare. Poland is in an earlier phase of the migration cycle (it has small and relatively new immigrant populations), and the institutionalization of political cleavages within the party system is less advanced than in Western Europe. These factors lead to the situation where self-identification as political right on the one hand and scepticism towards immigration on the other are not correlated. Moreover, the results show that during the period under study, voters of the main political parties in Poland showed increasing support for the presence of immigrants in the country’s economy, while the influence of foreigners on the country’s culture became a polarizing question. Among Poles who are sceptical about immigration, the perceived cultural threat is articulated more strongly than the economic threat.
 
Streszczenie
Celem analizy jest ukazanie, jak przekonania jednostek na tematy dotyczące kwestii imigracji są związane z indywidualną tożsamością polityczną – poglądami prawicowymi, lewicowymi lub centrowymi. Artykuł skupia się na przypadku Polski, omawiając go w kontekście procesów zachodzących w innych krajach europejskich. Analiza odwołuje się do danych Europejskiego Sondażu Społecznego (dziewięć edycji z lat 2002–2018). Wyniki pokazują, że w krajach Europy Zachodniej postawy przeciwne imigrantom są silnie powiązane z autoidentyfikacją prawicową, natomiast w społeczeństwach Europy Środkowo-Wschodniej nie ma takiego statystycznie istotnego powiązania, albo jest ono słabsze. Sytuacja Polski, będącej we wcześniejszej fazie cyklu migracyjnego (małe i relatywnie nowe populacje imigrantów), jak też mniej zaawansowany niż w Europie Zachodniej etap instytucjonalizacji międzypartyjnych podziałów społeczno-politycznych o charakterze ideologicznym sprawiają, że postawy sceptyczne wobec imigrantów nie zawsze wiążą się z orientacją prawicową. W Polsce prawicowość i negatywne postawy wobec imigrantów są słabo skorelowane, chociaż programy obecnych w RP partii politycznych sugerowałyby przeciwną tendencję; tymczasem pewien odsetek elektoratu nie znajduje reprezentujących go na scenie politycznej partii. Na przestrzeni badanego okresu wśród zwolenników głównych istniejących partii politycznych w Polsce wzrosło przekonanie o pozytywnej roli imigracji dla gospodarki, a czynnikiem polaryzującym zwolenników różnych partii stało się nastawienie do roli imigrantów w kulturze, wcześniej postrzeganej jako mało kontrowersyjna. Wśród wyborców w Polsce nieprzychylnych cudzoziemcom silniej artykułowane jest zagrożenie kulturowe niż zagrożenie ekonomiczne. Artykuł zwraca też uwagę na problem metodologiczny z interpretacją danych w sytuacji, gdy sformułowania kwestionariuszowe są obarczone metodologicznym nacjonalizmem (pytania o korzystność migracji „dla kraju”).
Słowa kluczowe: postawy wobec imigrantów, skala lewica-prawica, podziały socjopolityczne a faza cyklu migracyjnego / Attitudes towards immigrants, left-right scale, political cleavages and phases of migration cycle
References
Bobbio Norberto (1996), Prawica i lewica, Kraków: Wydawnictwo Znak.
 
Boski Paweł (1993), O dwóch wymiarach lewicy – prawicy na scenie politycznej i w wartościach politycznych polskich wyborców, w: Wartości i postawy a zmiany systemowe. Szkice z psychologii politycznej, red. Janusz Reykowski, Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN, Warszawa, s. 49–100.
 
Callens Marie-Sophie, Bart Meuleman (2017), Do integration policies relate to economic and cultural threat perceptions? A comparative study in Europe, International Journal of Comparative Sociology, Vol 58, Issue 5, 367–391.
 
Centrum Badania Opinii Społecznej CBOS (2017), Stosunek Polaków do przyjmowania uchodźców, nr 1/2017, Warszawa.
 
Centrum Badania Opinii Społecznej CBOS (2018), Stosunek Polaków i Czechów do przyjmowania uchodźców, Komunikat z badań nr 87/2018, Warszawa.
 
Centrum Badania Opinii Społecznej CBOS (2016), Stosunek do przyjmowania uchodźców, Komunikat z badań nr 136/2016, Warszawa.
 
Dahinden Janine (2016), A plea for the ‘de-migranticization’ of research on migration and integration, Ethnic And Racial Studies, 2016, vol. 39, no. 13, s. 2207–2225, http://dx.doi.org/10.1080/01419870.2015.1124129
 
Davidov Eldad, Daniel Seddig, Anastasia Gorodzeisky, Rebeca Raijman, Peter Schmidt & Moshe Semyonov (2020) Direct and indirect predictors of opposition to immigration in Europe: individual values, cultural values, and symbolic threat, Journal of Ethnic and Migration Studies, vol. 46:3, ss. 553–573.
 
Główny Urząd Statystyczny (2019), Główne kierunki emigracji i imigracji na pobyt stały w latach 1966–2018, https://stat.gov.pl
 
Gomółka Krystyna (2018), Współczesne partie polityczne w Polsce wobec problemu imigracji i migrantów, w: Polityka migracyjna w obliczu współczesnych wyzwań: Teoria i praktyka, pod red. H. Chałupczak, M. Lesińska, E. Pogorzała, T. Browarek Lublin: Wydawnictwo UMCS, ss. 385–399.
 
Goździak Elżbieta M., Péter Márton (2018), Where the Wild Things Are: Fear of Islam and the Anti-Refugee Rhetoric in Hungary and in Poland, Central and Eastern European Migration Review, Vol. 7, No. 2, 2018, ss. 125–151.
 
Hooghe Liesbet, Gary Marks (2018), Cleavage theory meets Europe’s crises: Lipset, Rokkan, and the transnational cleavage, Journal of European Public Policy, vol. 25, 2018 – Issue 1, s. 109–135.
 
Inglehart Roman, Norris Pippa (2016), Trump, Brexit, and the Rise of Populism: Economic Have-Nots and Cultural Backlash, Harvard Kennedy School Faculty Research Working Paper Series, No. RWP16-026,
https://www.hks.harvard.edu/publications/trump-brexit-and-rise-populism-economic-have-nots-and-cultural-backlash
 
Karnowska Danuta (2010). Identyfikacja lewica-prawica i jej rozumienie w przestrzeni kulturowej. Preferencje Polityczne 2009. Postawy – Identyfikacje – Zachowania, red. Agnieszka Turska-Kawa, Waldemar Wojtasik, Katowice, s. 139–151.
 
Konieczna-Sałamatin Joanna (2019), Konkurencja, zagrożenie czy ratunek dla gospodarki? Postawy Polaków wobec imigrantów, Studia Socjologiczno-Polityczne. Seria Nowa, Nr 1(10), 61–82.
 
Kwiatkowska Agnieszka, Mikołaj Cześnik, Marta Żerkowska-Balas, Ben Stanley (2016), Ideologiczna treść wymiaru lewica–prawica w Polsce w latach 1997–2015, Studia Socjologiczne, nr 4(223), s. 97–129.
 
Lipset, Seymour M., Seth Rokkan, (1967). Cleavage Structures, Party Systems and Voter Alignments: An Introduction, w: S. M. Lipset & S. Rokkan (red.), Party Systems and Voter Alignments: Cross-National Perspectives. New York, s. 1–64.
 
Lucassen Geertje, Marcel Lubbers (2012), Who Fears What? Explaining Far-Right-Wing Preference in Europe by Distinguishing Perceived Cultural and Economic Ethnic Threats, Comparative Political Studies, vol 45, Issue 5, s. 547–574.
 
Łodziński Sławomir, Szonert Marek (2017), „Niepolityczna polityka”? Kształtowanie się polityki migracyjnej w Polsce w latach 1989–2016, Studia Migracyjne – Przegląd Polonijny, nr 43 /2 (164), s. 39–66.
 
Markowski Radosław, Ben Stanley (2016), Rozłamy socjopolityczne w Polsce: iluzja czy rzeczywistość?, Studia Socjologiczne, nr 4(223), s. 14–40.
 
Marmola Maciej (2016), Nastawienie do imigrantów a mechanizm powstawania nowych partii politycznych – przypadek Polski, Political P, numer 12, s. 89–104.
 
Okólski Marek (2012), Modernising impacts of emigration, Studia Socjologiczne, vol. 3 (206), s. 49–79.
 
Polko Paulina (2018), Polityka migracyjna w programach polskich partii politycznych po 1989 r., Wschodnioznawstwo, vol. 12(2018), s. 339–354.
 
Rovny Jan (2014), The other ‘other’: Party responses to immigration in eastern Europe. Comparative European Politics, Palgrave Macmillan, vol. 12 (6), s.637–662.
 
Semyonov, Moshe, Raijman, Rebeca, & Gorodzeisky, Anastasia (2006). The Rise of Anti-foreigner Sentiment in European Societies, 1988–2000. American Sociological Review, vol. 71(3), ss. 426–449.
 
Skarżyńska Krystyna, Henne Kamil (2011), Lewicowość–prawicowość autoidentyfikacji politycznych a przekonania i kapitał społeczny–perspektywa psychologii politycznej, Studia Socjologiczne, vol. 2(201), s. 85–108.
 
Trojanowska-Strzęboszewska Monika (2010), Kształtowanie się stanowisk politycznych na temat imigracji i imigrantów w Polsce w latach 2001–2005, Warszawa, Instytut Spraw Publicznych.
 
Wimmer Andreas and Nina Glick Schiller (2002), Methodological nationalism and beyond: nation-state building, migration and the social sciences, Global Networks, vol. 2, 4, s. 301–334.
 
Wojtasik Waldemar (2011), Lewica i prawica w Polsce. Aspekty ekonomiczno-społeczne, Oficyna Wydawnicza Humanitas, Sosnowiec.

Kwartalnik ukazuje się w sposób ciągły on-line.
Pierwotną wersją czasopisma jest wersja elektroniczna publikowana w internecie.